2025 ЖЫЛҒЫ ҚЫТАЙ-ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ҚАТЫНАСТАРЫ: НЕГІЗГІ НӘТИЖЕЛЕР МЕН ТЕНДЕНЦИЯЛАР

2025 жыл Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы стратегиялық әріптестікті тереңдетудің маңызды кезеңі болып, «Қытай - Орталық Азия» тетігінің институционалдық тұрғыдан нығаюымен және «Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясындағы практикалық ынтымақтастықтың кеңеюімен сипатталды. Жыл бойы өзара сауда мен инвестициялар көлемі ұлғайып, инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру қарқын алды және гуманитарлық байланыстар белсенді түрде дамыды.

Негізгі саяси оқиға ретінде 2025 жылғы маусымда Астана қаласында өткен «Қытай - Орталық Азия» екінші саммитін атап өтуге болады. Оның қорытындысы бойынша Астана декларациясы мен ҚХР және аймақтың бес мемлекеті арасындағы Мәңгілік тату көршілік, достық және ынтымақтастық туралы шартқа қол қойылды, бұл құжаттар одан әрі өзара іс-қимылдың ұзақмерзімді құқықтық негізін қалады. Сонымен қатар тараптар 2025-2026 жылдарды ынтымақтастықты жоғары сапалы дамыту жылдары деп жариялады.

Көпжақты диалогты ілгерілету де маңызды бағыттардың біріне айналды. Орталық Азия мемлекеттері басшыларының Қытайға сапары және ШЫҰ саммитіне қатысуы барысында Пекин ұсынған Жаһандық басқару бастамасы қолдау тапты, бұл халықаралық күн тәртібіндегі мәселелер бойынша ұстанымдарды үйлестіруге деген ортақ ұмтылысты айқындады.

Инфрақұрылым саласында Қытай - Қырғызстан - Өзбекстан теміржол жобасын практикалық іске асырудың басталуы аса маңызды оқиға болды. Негізгі нысандар құрылысының қолға алынуы аймақтың транзиттік әлеуетін айтарлықтай күшейтуге қабілетті жаңа көлік дәлізін қалыптастырудың белсенді кезеңіне өтуін білдірді. Сонымен қатар Алашанькоу шекара өткелі мен Ляньюньган порты арқылы жүк тасымалы көлемінің өсуі жалғасты.

2025 жылы ынтымақтастықтың институционалдық базасы айтарлықтай кеңейді. «Қытай - Орталық Азия» форматында кедейшілікпен күрес, білім беру алмасуы, шөлейттенуге қарсы іс-қимыл және кедергісіз сауданы дамыту бағытындағы жаңа салалық орталықтар құрылды. Бұл құрылымдар тәжірибе мен технологиялар алмасуды тереңдетуге, сондай-ақ аймақ елдерінің тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын қолдауға бағытталған.

Өзара іс-қимылдың гуманитарлық өлшемі де елеулі серпін алды. Си Цзиньпин еңбектерінің қазақ және өзбек тілдерінде жарық көруі, көптеген форумдар мен сараптамалық алаңдардың ұйымдастырылуы мәдени және зияткерлік диалогты тереңдетуге ықпал етті. Визалық режимнің жеңілдетілуі мен тікелей әуе рейстерінің кеңеюі өзара сапарлардың өсуіне жағдай жасады: 2025 жылдың алғашқы үш тоқсанында Орталық Азия елдерінен Қытайға келушілер саны 37,7 пайызға, ал Қытайдан аймаққа сапарлаған азаматтар саны 50 пайызға артты.

Адами капиталды дамыту саласында Қазақстанда жасанды интеллект пен өнеркәсіптік робот техникасы бойынша мамандар даярлауға бағытталған жаңа «Лу Бань шеберханаларының» ашылуы маңызды үлес қосты. Сонымен қатар аймақ аралық байланыстар нығая түсті: Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы бауырлас қалалар жұбының саны 100-ден асты.

Экономикалық белсенділікпен қатар, 2025 жыл Орталық Азияның геосаяси маңызының өсуін де көрсетті. Аймаққа сыртқы ойыншылардың назары күшейіп, бәсекелестік арта түсті, бұл өз кезегінде Қытаймен ынтымақтастықтың стратегиялық мәнін одан әрі айқындай түсті.

Ішкі экономикалық қиындықтар мен ЖІӨ өсімінің біршама баяулауына қарамастан, Қытай Орталық Азиямен өзара іс-қимылды белсенді түрде жалғастырып, аймақты өзінің ұзақмерзімді сыртқы экономикалық стратегиясының маңызды бағыты ретінде қарастырды.

Осылайша, 2025 жыл қытайлық-орталықазиялық қатынастардың тереңдеуімен, инфрақұрылымдық интеграцияның кеңеюімен, сауда мен инвестициялардың өсуімен және гуманитарлық байланыстардың нығаюымен ерекшеленіп, Орталық Азияны Қытайдың еуразиялық кеңістіктегі негізгі серіктестерінің біріне айналдырды.

 Қыдырбек Фарангис Алматбекқызы