«БІР БЕЛДЕУ, БІР ЖОЛ» БАСТАМАСЫ АЯСЫНДАҒЫ ТҮРКИЯ МЕН ОРТАЛЫҚ АЗИЯ: МҮМКІНДІКТЕР МЕН ҚАУІПТЕР

2013 жылы іске қосылған Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» (BRI) бастамасы соңғы онжылдықта қазіргі кезеңдегі ең ауқымды геоэкономикалық стратегиялардың біріне айналды. Бұл бастаманың мақсаты – Азия, Еуропа және Африка нарықтарын байланыстыратын жаңа бағыттарды құру және инфрақұрылымды жаңғырту. Осы стратегиялық құрылымда Орталық Азия мен Түркияның орны ерекше: Орталық Азия — өзінің маңызды географиялық орналасуына байланысты, ал Түркия — Шығыс пен Батысты байланыстыратын негізгі транзиттік түйінге айналуға ұмтылғандықтан.

Орталық Азия республикалары — Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан — құрлықтағы BRI бағытының дәл ортасында орналасқан және бұл маршрут Жібек жолының экономикалық белдеуі ретінде танымал. Соңғы жылдары Қытай аймаққа 40 миллиард АҚШ долларынан астам инвестиция салды. Бұл қаражат көлік дәліздерін, логистикалық хабтарды және құбыр желілерін салуға бағытталды. Әсіресе Қазақстан айрықша рөлге ие, мұнда «Батыс Қытай – Батыс Еуропа» дәлізі мен халықаралық Хоргос логистикалық орталығы сияқты ірі жобалар жүзеге асырылуда. Бұл бастамалар экономикалық өсімді ынталандырып, жұмыс орындарын құрып, өңірдің халықаралық аренадағы орнын нығайтуда. Алайда, бұл мүмкіндіктермен қатар бірқатар қиындықтар да туындауда: Қырғызстан мен Тәжікстандағы қарыздық тәуекелдердің өсуі алаңдаушылық тудырса, ірі инфрақұрылымдық жобалардың экологиялық салдары аймақтың нәзік су жүйесіне қауіп төндіреді.

Осындай жағдайда Түркия өз стратегиясын алға тартуда. Ол Қытай мен Еуропаны жалғайтын «Орта дәліз» (Middle Corridor) атты балама бағытты белсенді түрде ілгерілетіп отыр. Бұл маршрут Қазақстан, Каспий теңізі, Әзірбайжан мен Түркия арқылы өтеді және Ресей арқылы жүретін бағыттарға қарағанда жылдамырақ жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл фактор Батыстың Ресейге қарсы санкцияларынан кейін тіпті өзектірек бола түсті. 2023–2024 жылдары Түркия көлік инфрақұрылымын жаңғырту жұмыстарын жандандырды: Ақтау мен Баку порттарын дамыту, теміржол желісін кеңейту және логистика саласында цифрлық шешімдерді енгізу жүзеге асырылуда. 2023 жылы Түркиядан Қазақстанға тартылған тікелей инвестициялар көлемі 434 млн АҚШ долларын құрады, бұл 2022 жылғы көрсеткіштен (380,1 млн доллар) 14,2%-ға артық. Сонымен қатар, Түркия ТҮРКСОЙ және 2023 жылы құрылған Түркі инвестициялық қоры сынды құралдар арқылы Қытай бастамасының қатардағы қатысушысы ғана емес, аймақтағы дербес ойыншы ретінде әрекет етуді көздейді.

Бұл тұрғыда Түркия мен Орталық Азия елдерінің Қытаймен өзара іс-қимылы екіжақты сипатқа ие — бір жағынан ынтымақтастық бар, екінші жағынан жасырын бәсекелестік байқалады. Қытай ірі инвестициялар мен қаржылық құралдарға арқа сүйесе, Түркия тарихи-мәдени жақындық пен Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) әлеуетін пайдаланады. 2023 жылы Самарқандта өткен ТМҰ саммиті мен Түркі инвестициялық қорының құрылуы — түркі елдерінің экономикалық ықпалдастықты тереңдетуге деген ниетін көрсетеді, бұл BRI аясындағы қатысумен шектелмейді.

Соған қарамастан, күш-жігерді үйлестіру кеңістігі әлі де бар. Қазақстан бұл үдерісте байланыстырушы буын рөлін атқарады, ол BRI-ге де, Орта дәлізді дамытуға да қатысуда. 2024 жылы Ақтауда қытайлық және түркі логистикалық бағыттарын біріктіретін мультимодальды хабтың құрылысы басталды. Бұл жоба тиімділікті арттырып, шығындарды азайтуға сеп болады. Алайда бұл бағытта бірқатар кедергілер бар. Біріншіден, экологиялық қауіптер: ірі құрылыс жұмыстары мен табиғи ресурстарды шамадан тыс пайдалану су мен топырақ экожүйелеріне қауіп төндіреді. Бұл ретте «жасыл» технологиялар саласындағы тәжірибесі бар Түркия тұрақты шешімдер ұсынуға қабілетті. Екіншіден, геосаяси тұрақсыздық: Таяу Шығыстағы соғыс, Ресейге қарсы санкциялар мен жаһандық державалар арасындағы шиеленістер транзиттік бағыттардың әлсіздігін арттырады. Үшіншіден, басқарушылық және институционалдық тәуекелдер — жемқорлық пен ашықтықтың болмауы жобаларға деген сенімді төмендетіп, саяси институттары әлсіз елдерде қауіп тудырады.

Бұл сын-қатерлерге жауап ретінде бірқатар басым бағыттарға назар аудару қажет. Ең алдымен — логистиканы оңтайландыру: кеден рәсімдерін жеңілдету, цифрландыру және бірыңғай стандарттарды енгізу тасымалдардың тиімділігін едәуір арттырады. Сондай-ақ институционалдық үйлестіру маңызды, бұл бағытта Қазақстан Түркия мен Қытай арасындағы делдал ретінде жетекші рөл атқара алады. Бұдан бөлек, халықаралық сарапшылар мен тәуелсіз құзыретті орталықтарды тарта отырып, тәжірибе алмасуға арналған алаңдар құру қажет. Ақырында, тұрақты даму басты бағдар болуы тиіс: экологиялық қауіпсіздік, жаңартылатын энергия көздерін пайдалану және қоршаған ортаға келтірілетін зиянды барынша азайту әрбір ірі бастаманың ажырамас бөлігіне айналуы қажет.

2025 жылы бұл үрдістер одан сайын айқындала түсуде: «Бір белдеу, бір жол» мен «Орта дәліз» бастамалары бірін-бірі жоққа шығармай, керісінше толықтыра алады. Түркия мен Орталық Азия елдері күш біріктіре отырып, Қытайдың мегажобасына бейімделіп қана қоймай, аймақ елдерінің мүдделерін ескеретін дербес даму стратегиясын қалыптастыра алады. Ашықтық, үйлестіру, тұрақтылық және прагматизм — бәсекелестікті тиімді әріптестікке айналдырып, еуразиялық ынтымақтастықтың табысты моделін жасауға мүмкіндік беретін негізгі қағидалар.

Тұралин Есенғазы Мұхаметжанұлы