ЕКІНШІ ҚЫТАЙ-ОРТАЛЫҚ АЗИЯ САММИТІНІҢ АЙМАҚТЫҚ ТҰРАҚТЫЛЫҚ ПЕН СТРАТЕГИЯЛЫҚ ДИАЛОГ ҮШІН МАҢЫЗЫ

Жаһандық тұрақсыздық, геосаяси бәсекелестіктің күшеюі және халықаралық тәртіптің трансформациясы жағдайында диалогты нығайтуға және тұрақты дамуды қамтамасыз етуге ықпал ететін өңірлік ынтымақтастық форматтарының маңызы артып келеді. Осындай форматтардың бірі - "Орталық Азия - Қытай" тетігі. 2020 жылы Бейжіңнің бастамасымен құрылған «Қытай - Орталық Азия» (Қытай+5ОА) тетігі жыл сайын институционалдық сипатқа ие болып келеді. Оның алғашқы маңызды бекітілуі 2023 жылдың мамыр айында Сиань қаласында өткен саммитте болды, онда тараптар тұрақты көпжақты ынтымақтастықты дамыту ниетін растады. 2024 жылдың наурыз айында Сиань қаласында Механизм Хатшылығының іске қосылуы бұл бағыттағы маңызды қадам болды. 2025 жылдың маусым айында Астанада өтетін екінші саммит – басталған диалогтың жалғасы ғана емес, сонымен қатар Қытай мен Орталық Азияның бес елі - Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан арасындағы стратегиялық өзара іс-қимылдың жаңа деңгейге шығуын білдіреді.

Алдағы саммиттің маңызы дәстүрлі дипломатия шеңберінен әлдеқайда кең. Ол жаһандық тұрақсыздық пен әлемдік архитектураның өзгеруі жағдайында тереңдеп келе жатқан серіктестіктің және өзара іс-қимыл үшін тұрақты платформа құруға ұмтылыстың көрінісі болып табылады. Қытай үшін бұл - Орталық Азиядағы саяси жетілу мен «жұмсақ күшін» көрсету мүмкіндігі, ал аймақтық елдер үшін - халықаралық аренадағы ұстанымдарын нығайту, экономикалық байланыстарды дамыту және геосаяси түйін ретіндегі маңыздылығын арттыру мүмкіндігі.

Қытай Орталық Азияда саяси қысым мен әскери қатысудан аулақ болып, «жұмсақ күш» құралдарын белсенді түрде қолдануда. Бейжің оның орнына саудаға, инвестицияларға және инфрақұрылымдық ынтымақтастыққа басымдық беріп, тікелей араласусыз тұрақты ықпал етуді қалыптастыруда. Реформалар немесе «демократияландыру» туралы талаптардың болмауы батыстық өзара іс-қимыл моделінен ерекшеленіп, көптеген аймақ елдері тарапынан прагматикалық көзқарас ретінде қабылдануда. Алайда, Қытайдың өсіп келе жатқан қызығушылығы сұрақтар туғызады: неліктен арзан несиелер беріледі, келісімдер неліктен жиі құпия болып қалады және рентабельділігі төмен жобаларға салынған инвестициялар қаншалықты ақталған?

Осы тұрғыда, 2025 жылдың маусым айында Астанада өтетін екінші «Қытай – Орталық Азия» саммиті ерекше маңызға ие болады. Саммит екіжақты өзара іс-қимылдың саяси, экономикалық және гуманитарлық диалог үшін тұрақты алаңдары бар, құрылымданған форматқа өтуін білдіреді.

Бұл процесте екінші саммитті қабылдайтын Қазақстанға ерекше рөл беріледі. Оның қатысуы дипломатиялық хаттамамен шектелмейді – керісінше, ол стратегиялық сипатқа ие болады. Қазақстан бірқатар артықшылықтарға ие болады: оның аймақтық көшбасшы және Шығыс пен Батыс арасындағы делдал мәртебесі нығаяды, «Бір белдеу – бір жол» бастамасы аясында инфрақұрылымдық және транзиттік әлеуеті дамиды, Қытайдан инвестициялар мен жоғары технологиялар тартуға мүмкіндіктер жасалады, қазақстандық өнімдердің, әсіресе ауыл шаруашылығы және шикізат өнімдерінің өткізу нарықтары кеңейеді, сондай-ақ гуманитарлық ынтымақтастық пен мәдени алмасу нығаяды.

Қытай үшін Астанадағы саммит те көпжақты маңызға ие. Ол Қытайдың өңірдегі сыртқы саясатының тату көршілік, өзара тиімділік және ортақ өркендеу қағидаттарына негізделген тәсілін растайды. Қытайдың саяси ойлауында бұл «үйлесім байлық тудырады» (和气生财) тұжырымдамасында көрініс табады, оған сәйкес көршілермен тұрақты және достық қарым-қатынас өзінің өркендеуіне де ықпал етеді. Бұл қарама-қайшылық немесе геосаяси бәсекелестік логикасы емес, керісінше, бірге даму мен конструктивті өзара іс-қимыл моделі.

«Қытай+5ОА» тетігінің маңызды ерекшелігі – барлық қатысушылардың мүдделерін ескеруге ұмтылуы. Орталық Азия елдері үшін бұл формат халықаралық аренадағы іс-қимылдарын үйлестіруге, жаһандық институттардағы позицияларын нығайтуға және инфрақұрылымдық дамудан бастап энергетикалық қауіпсіздікке дейінгі негізгі мәселелер бойынша келісілген шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл формат аймақ елдерінің көпвекторлы сыртқы саяси бағытын бұзбайды. Орталық Азия дәстүрлі түрде әлемнің әртүрлі орталықтарымен – Еуропалық Одақтан Түркия мен АҚШ-қа дейін – өзара іс-қимылға бағытталған. Осы тұрғыда Қытаймен ынтымақтастықты тереңдету балама ретінде емес, бұрыннан бар бағыттарға прагматикалық толықтыру ретінде көрінеді.

Астанадағы саммит, Қытай сарапшылары мен ресми өкілдерінің, соның ішінде механизмнің бас хатшысы Сунь Вэйдун мен Қытайдың Қазақстандағы бұрынғы елшісі Яо Пэйшэннің пікірінше, жылдың негізгі дипломатиялық оқиғасы болмақ. Астана декларациясын қоса алғанда, бірқатар маңызды құжаттарға қол қою, C5+1 іскерлік форумын өткізу және экономикалық интеграцияны тереңдетуге бағытталған бірлескен жобаларды таныстыру күтілуде. Аймақтық бірегейлігі бар естелік сыйлықтар арқылы халықтар арасындағы ынтымақтастық пен өзара түсіністік рухын көрсететін мәдени дипломатияға ерекше назар аударылады.

Әлемдегі тұрақсыздықтың, тарифтік соғыстардың және протекционизмнің күшеюі жағдайында екінші «Қытай – Орталық Азия» саммиті айрықша маңызға ие оқиғаға айналады. Ол өңірлік дамудың жаңа векторын белгілеп, шиеленісті азайтуға, сауда-экономикалық ынтымақтастықты ынталандыруға және аймақтық қауіпсіздікті нығайтуға қабілетті. Бұдан бөлек, ол теңдік, прагматизм және өзара құрмет қағидаттарына негізделген жаңа еуразиялық тәртіптің қалыптасуына әкелуі мүмкін және институттандырылған өзара іс-қимылға негіз қалайды. Бұрын әлемдік саясаттың шеті ретінде қабылданған Орталық Азия қазіргі уақытта стратегиялық маңызы бар, дербес ұстанымы және өсіп келе жатқан ықпалы бар аймақ ретінде өзін айқын көрсете бастады.

Қыдырбек Фарангис Алматбекқызы

01.07.2025