ИРАН ТӨҢІРЕГІНДЕГІ ӘСКЕРИ УШЫҒУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ӨҢІРЛІК САЛДАРЫ: ӘЗЕРБАЙЖАН МЕН ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ҮШІН СТРАТЕГИЯЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕР

2026 жылғы 28 ақпанда Израиль қарулы күштері АҚШ-тың қолдауымен «Roaring Lion» операциясы аясында Иран аумағына зымыран-әуе соққыларын жасады. Бұл операция Тель-Авив тарапынан алдын алу шарасы ретінде және Тегеранның зымыран-ядролық әлеуетін әлсіретуге бағытталған қадам ретінде түсіндірілді. Жарылыстар Тегеран, Исфахан және басқа да ірі қалаларда тіркелді. Бұған жауап ретінде Иран Таяу Шығыстағы израильдік және америкалық нысандарға зымырандық және ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы жасады. Израильде төтенше жағдай режимі енгізіліп, әуе кеңістігі жабылып, азаматтық рейстер тоқтатылды. Бұл өңірлік логистика мен авиациялық бағыттарға бірден әсер етті. Ушығу Таяу Шығыс шеңберінен шығып, оның Оңтүстік Кавказ бен Орталық Азияға ықпалын бағалауды талап етеді.

Әзербайжан: қысым жағдайындағы теңгерім

Әзербайжан бірнеше геосаяси осьтердің қиылысында орналасқан. Ол Иранмен шектеседі, Израиль және Түркиямен әскери ынтымақтастықты тереңдетіп келеді және сонымен қатар Тегеранмен прагматикалық экономикалық байланыстарды сақтап отыр. Иранның Израиль және АҚШ-пен ашық әскери қарсыласуы жағдайында бұл көпвекторлы теңгерім осалдық көзіне айналады. Ерекше маңызға демографиялық фактор ие. Иранда айтарлықтай әзербайжан халқы тұрады: әртүрлі бағалаулар бойынша 15–18 млн-нан 30 млн адамға дейін, бұл аталған қауымды парсылардан кейінгі ең ірі этникалық топқа айналдырады. Әскери ушыққан жағдайда этносаяси риториканың өсу қаупі Иранда да, Әзербайжанда да күшейеді. Бұл шекара маңындағы аудандардың сезімталдығын арттырып, қоғамдық көңіл-күйді басқаруды қиындатады. Қосымша тәуекел Тегеранның Әзербайжан аумағын Израиль Иранға қарсы барлау немесе операциялар үшін пайдалануы мүмкін деген тұрақты күдігімен байланысты. Баку қатысы жоқ екенін ресми түрде мәлімдесе де, ақпараттық науқандар мен айыптаулар қысым құралы ретінде қолданылуы ықтимал. Мұндай жағдайда Әзербайжанға шекара қауіпсіздігін және қорғаныс дайындығын күшейтуді ойластырылған дипломатиямен ұштастыру қажет. Негізгі міндет – прокси-құрылымға тартылудан қашу және өз аумағының саяси айыптаулардың немесе әскери «сигналдардың» нысанына айналу тәуекелін барынша азайту.

Орталық Азия: логистика, энергетика, геосаясат

Орталық Азия елдері үшін салдар жанама, бірақ жүйелі сипатта болады.

Логистика. Иран Парсы шығанағы порттарына шығуды қамтамасыз ететін «Солтүстік–Оңтүстік» халықаралық көлік дәлізінің маңызды буыны болып табылады. Әскери әрекеттер, инфрақұрылымға соққы жасау қаупі және сақтандыру мөлшерлемелерінің өсуі оңтүстік бағыттың тартымдылығын төмендетеді. Бұл Каспий теңізі, Әзербайжан және Грузия арқылы өтетін Транскаспий «Орта дәлізіне» қызығушылықты объективті түрде күшейтеді. Алайда балама бағыттардың рөлінің артуы инфрақұрылымдық шектеулерге тіреледі: порттардың өткізу қабілеті, тарифтердің синхрондалуы, кедендік рәсімдердің цифрландырылуы. Жедел жаңғыртусыз өңір Иран бағытының ықтимал «түсуін» толық өтей алмайды.

Энергетика. Иран төңірегіндегі тұрақсыздық мұнай мен газдың әлемдік бағасының құбылмалылығын арттырады. Қазақстан үшін бұл қысқа мерзімде экспорттық кірістердің өсуін білдіруі мүмкін, бірақ сонымен қатар инфляциялық қысымның күшеюіне және логистикалық шығындардың артуына әкеледі. Иранға қарсы қосымша санкциялар ирандық инфрақұрылыммен байланысты жобаларға немесе транзитке қатысатын орталықазиялық ойыншыларға жанама әсер етуі мүмкін.

Геосаяси қысым. Қақтығыс сыртқы акторлар арасындағы бәсекені күшейтеді. Қытай «Бір белдеу – бір жол» бастамасы аясындағы көлік дәліздерінің тұрақтылығына мүдделі және өңірдегі экономикалық қатысуын белсендіруі ықтимал. Ресей посткеңестік кеңістікте қауіпсіздік кепілі рөлін сақтауға ұмтылады. АҚШ Иранға қарсы операцияға тартылғандықтан, энергетикалық және көлік әртараптандыру логикасында Орталық Азия астаналарымен дипломатиялық байланыстарын күшейтуі мүмкін. Нәтижесінде өңір елдерінің стратегиялық маневр кеңістігі тарылады: оларға күш орталықтары арасында теңгерім ұстап, антиирандық коалицияларға тікелей тартылудан аулақ болу қажет.

Гуманитарлық тәуекелдер: Маңғыстау облысына ықтимал қысым Әскери ушыққан жағдайда миграциялық ағымдардың қалыптасу ықтималдығы артады. Алғашқы кезеңде Иранның өз ішіндегі ішкі көші-қон басым болуы мүмкін, алайда қақтығыс созылған жағдайда халықтың елден шығуға әрекеттері пайда болуы ықтимал. Қазақстан үшін Каспий және Түрікменстан бағыты әлеуетті түрде маңызды бола түседі. Географиялық тосқауылдарға және шекаралардың бақылануына қарамастан, миграциялық қысымның біртіндеп өсу сценарийін жоққа шығаруға болмайды. «Иран – Түрікменстан – Каспий – Маңғыстау облысы» байланысы контрабандалық желілердің қатысуымен транзиттік немесе заңсыз миграция маршрутына теориялық тұрғыдан айналуы мүмкін. Қақтығыс ұзаққа созылған жағдайда ондаған немесе жүздеген мың адамның орын ауыстыруын болжамдайтын тіпті қалыпты бағалаулардың өзі қабылдау инфрақұрылымы мен өңірлік қауіпсіздік жүйелері үшін елеулі сын-тегеурін тудырады. Осыған байланысты Қазақстанға алдын ала ведомствоаралық жоспарлар қажет: шекара бақылауын күшейту, көші-қон қызметтерінің дайындығы, уақытша қабылдау орталықтарын ашу, халықаралық ұйымдармен үйлестіру. Ерекше назар Каспий маңы өңірі ретінде Маңғыстау облысына аударылуы тиіс, өйткені ол қазірдің өзінде транзиттік ағымдар мен экономикалық құбылмалылықтан жүктеме сезініп отыр. Орталық органдар мен әкімдіктер арасындағы өзара іс-қимылдың алдын ала келісілген хаттамалары келушілер саны күрт артқан жағдайда әлеуметтік шиеленіс тәуекелін төмендетуге мүмкіндік береді.

Транзиттік мүмкіндіктер және құрылымдық шектеулер

Сонымен қатар дағдарыс Иран аумағына тәуелділігі ең төмен бағыттарды жедел дамытуға ынталандырады. Әзербайжан үшін бұл Орталық Азия мен Еуропа арасындағы логистикалық хаб мәртебесін нығайту мүмкіндігі. Қазақстан үшін Ақтау мен Құрық порттарының транзиттік рөлін күшейту мүмкіндігі. Алайда бұл мүмкіндіктер терезесі шектеулермен қатар жүреді: инвестиция қажеттілігі, тарифтік саясатты үйлестіру, рәсімдерді цифрландыру және бюрократиялық кедергілерді жою. Институционалдық синхрондау болмайынша өңір жүк ағындарының қайта бөлінуінен толық көлемде пайда ала алмайды.

Практикалық қорытындылар 

Иран төңірегіндегі әскери ушықу өңірлік қауіпсіздік пен экономиканың жалпы көрінісін айтарлықтай өзгертеді.

Әзербайжан үшін басымдық деэскалация стратегиясы: салмақты жария риторика, қорғаныс дайындығын күшейту, Тегеранмен, Анкарамен, Вашингтонмен және Мәскеумен дипломатиялық арналарды сақтау.

Орталық Азия елдері үшін логистикалық маршруттарды әртараптандыруды жеделдету және санкциялық әрі сақтандыру тәуекелдерін басқару тетіктерін дамыту.

Қазақстан үшін Маңғыстау облысына ықтимал қысымды қоса алғанда, гуманитарлық сценарийлерді айқын ведомствоаралық жоспарлау арқылы дайындау.

Осылайша, Иран төңірегіндегі дағдарыс бір мезгілде қауіп-қатер көзі де, өңірлік қауіпсіздікті стратегиялық қайта ойластыруға түрткі де болып отыр: шекараларды қорғау мен көші-қон саясатын жетілдіруден бастап, балама көлік дәліздерін дамытуға және Каспий кеңістігіндегі күш теңгерімінің жаңа конфигурациясына дейін.

Меруерт Ертелеуқызы Шакирова