КАСПИЙДІҢ ЖАҢА РӨЛІ: ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ЕЛДЕРІ МЕН ӘЗЕРБАЙЖАН АРАСЫНДАҒЫ МҮДДЕЛЕР ТОҒЫСЫ

Посткеңестік кезеңнің басым бөлігінде Каспий теңізі дербес стратегиялық кеңістік ретінде емес, ірі күштер арасындағы буферлік аймақ ретінде қабылданып келді. Географиялық тұрғыдан маңызды болғанымен, ол ұзақ уақыт бойы қалыптасқан экспорттық бағыттардың көлеңкесінде қалып, еуразиялық байланыстардың орталық элементі ретінде қарастырылмады. Алайда бүгінде бұл түсінік өзгеруде. Энергетикалық ағымдардың қайта бағдарлануы, көлік бағыттарының әртараптандырылуы және экологиялық қысымның күшеюі Каспийді Орталық Азияны Еуропа және Таяу Шығыс нарықтарымен байланыстыратын функционалды торапқа айналдыруда. Бұл үдерістің өзегінде Әзербайжан мен Орталық Азия елдерінің мүдделерінің барған сайын жақындасуы жатыр.

2022 жылдан кейін жеделдеген жаһандық энергетикалық және көлік тізбектерінің трансформациясы дәстүрлі «тар орындарды» айналып өтетін балама бағыттардың маңызын арттырды. Теңізге тікелей шыға алмайтын Орталық Азия үшін мұндай бағыттарға қол жеткізу тек экономикалық емес, стратегиялық қажеттілікке айналды. Каспий теңізі мен Оңтүстік Кавказ түйісінде орналасқан Әзербайжан осы жаңа архитектурада маңызды байланыстырушы буын ретінде қалыптасып келеді.

Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Каспий өңірі екі мемлекеттің ішкі теңізінен бес жағалаудағы елді біріктіретін көпжақты өзара іс-қимыл кеңістігіне айналды. 2018 жылы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы Конвенцияның қабылдануы қауіпсіздік, экономикалық қызмет және теңіз түбін пайдалану қағидаттарын айқындап, өңірде ұзақ уақыт бойы болмаған құқықтық айқындықты қамтамасыз етті. Бұл құжат барлық мәселелерді толық шешпегенімен, өңірлік ынтымақтастық үшін анағұрлым болжамды жағдай қалыптастырды.

Энергетика Әзербайжан мен Орталық Азия елдері мүдделерінің ең айқын тоғысатын салаларының бірі болып қала береді. Әзербайжан, Қазақстан және Түрікменстан көмірсутек қорларына бай, алайда экспорттық бағыттардың шектеулілігі мен геосаяси тәуекелдерге тәуелділік сияқты ортақ қиындықтарға тап болып отыр. Осыған байланысты экспортты әртараптандыру ортақ стратегиялық мақсатқа айналуда.

Бұл тұрғыда Түрікменстанның Қытай бағытына тәуелділікті азайтуға бағытталған соңғы қадамдары айрықша назар аудартады. 2024–2025 жылдары Ашхабад Иранды тарту арқылы газды своп тетігімен экспорттау нұсқаларын қарастырды. Аталған схема бойынша түрікмен газы Иранның солтүстік аймақтарына жеткізіліп, эквивалентті көлемдер соңғы тұтынушыларға жөнелтіледі. «Reuters» агенттігінің мәліметінше, ұсынылған нұсқалардың бірі Иран арқылы Иракқа жылына шамамен 5 млрд текше метр газ жеткізуді көздеген. Саяси және санкциялық шектеулерге қарамастан, бұл бастама Орталық Азия өндірушілерінің бір ғана бағытқа тәуелді болмауға және икемді экспорттық шешімдер іздеуге ұмтылысын көрсетеді.

Энергетикалық үдерістер көлік-логистикалық инфрақұрылымның дамуымен тығыз байланысты. Қытай – Орталық Азия – Каспий теңізі – Әзербайжан – Оңтүстік Кавказ – Еуропа бағыты бойынша өтетін Транскаспий халықаралық көлік бағыты, яғни Орта дәліз, еуразиялық тасымалдардың баламалы тізбегін қалыптастыруда. Солтүстік және оңтүстік бағыттардағы саяси тәуекелдер мен жүктеменің артуы жағдайында Орта дәліз барған сайын өміршең балама ретінде алға шығуда. Еуропалық қайта құру және даму банкінің деректеріне сәйкес, 2022–2024 жылдары бұл бағыттағы жүк көлемі тұрақты өсім көрсетті.

Бұл процесте Әзербайжан шешуші рөл атқарады. Елдің порттары, теміржол желісі және Оңтүстік Кавказ арқылы өтетін транзиттік мүмкіндіктері оны Каспий кеңістігіндегі негізгі көлік тораптарының біріне айналдырады. Орталық Азия елдері үшін, әсіресе Қазақстан үшін, бұл бағыт сауда ғана емес, энергетикалық экспорт тұрғысынан да маңызды. Reuters хабарлауынша, Қазақстан мұнайды Каспий арқылы тасымалдап, оны әрі қарай Баку – Тбилиси – Жейхан құбырымен жеткізу көлемін арттырып, бұл бағытты дәстүрлі экспорттық арналарға балама ретінде қарастыруда.

Энергетика мен көлікпен қатар, экологиялық мәселелер де өңірлік күн тәртібінде маңызды орын алуда. Каспий теңізінде су деңгейінің тұрақты төмендеуі байқалуда, бұл климаттың өзгеруі мен антропогендік факторлардың әсерімен байланысты. Reuters пен БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасының деректеріне сәйкес, 2000-жылдардың ортасынан бері теңіз деңгейі екі метрден астам төмендеген, ал кей жылдары жылдық төмендеу 20–30 сантиметрге жеткен. Бұл жағдай кеме қатынасына, порт инфрақұрылымына және жағалау экожүйелеріне тікелей әсер етуде.

Осы факторлардың жиынтығы Каспийдің тек географиялық шекара емес, Әзербайжан мен Орталық Азия елдерінің энергетика, көлік және экологиялық басқару салаларындағы мүдделері тоғысатын стратегиялық кеңістікке айналып келе жатқанын көрсетеді. Түрікменстанның газ экспортын әртараптандыруы, Орта дәліздің дамуы және Әзербайжанның транзиттік рөлінің күшеюі Каспийдің еуразиялық өзара іс-қимылдың маңызды тораптарының біріне айналып жатқанын айқын дәлелдейді.

Жаһандық экономикалық және саяси белгісіздік сақталып отырған жағдайда, Әзербайжан мен Орталық Азия елдерінің каспийлік форматтағы ынтымақтастығы өңірдің орнықтылығы мен дербестігін айқындайтын маңызды факторға айналады. Осы тұрғыдан алғанда, Каспийдің болашағы оның географиясымен ғана емес, өңірлік акторлардың ортақ мүдделерді қаншалықты тиімді пайдалана алуымен анықталатын болады.

 Меруерт Ертелеуқызы Шакирова