ОРТА ДӘЛІЗ АЯСЫНДАҒЫ ТҮРКИЯНЫҢ ТРАНЗИТТІК ӘЛЕУЕТІ
Түркия геосаяси тұрғыдан ерекше орынға ие, өйткені ол Еуропа, Азия және Таяу Шығысты байланыстыратын табиғи буын рөлін атқарады. Соңғы жылдары сауда ағындары мен логистикалық тізбектердегі жаһандық өзгерістер аясында Транскаспий халықаралық көлік маршруты, немесе Орта дәліз, айрықша маңызға ие болды. Бұл маршрут Қытай мен Еуропаны Орталық Азия, Кавказ және Түркия арқылы байланыстырып, Ресей арқылы өтетін Солтүстік дәлізге немесе Суэц каналы арқылы өтетін теңіз жолдарына балама болып табылады. Осы тұрғыда Түркияның транзиттік әлеуеті Орта дәліздің амбицияларын жүзеге асырудың негізгі элементі болып саналады, бұл қазіргі мүмкіндіктерді, қиындықтарды және болашақ перспективаларды жан-жақты талдауды қажет етеді.
Түркия өзінің стратегиялық тиімді орналасуымен ерекшеленеді, бұл оған Қара теңізге, Жерорта теңізіне және Балқан арқылы Еуропаға құрлық жолдарына қол жеткізу мүмкіндігін береді. Орта дәліз Қытайдан басталып, Қазақстан, Каспий теңізі, Әзербайжан және Грузия арқылы өтіп, Түркияға жетеді, содан кейін жүктер Еуропаға бағытталады. Бұл маршрут теңіз жолдарымен салыстырғанда жеткізу уақытын қысқартады (орта есеппен Суэц арқылы 40–60 күнге қарсы 20–25 күн) және дәстүрлі маршруттардағы геосаяси тұрақсыздық жағдайында балама ұсынады.
Түркияның инфрақұрылымы транзиттік әлеуетті жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады. 2017 жылы пайдалануға берілген Баку–Тбилиси–Карс (БТК) теміржол желісі Орта дәліздің негізгі буынына айналды. Бұл желінің модернизациясы, соның ішінде Дивриги–Карс учаскесін қайта құру жобасы, өткізу қабілетін жылына 5 миллион тонна жүкке дейін арттыруға бағытталған. Сонымен қатар, Түркияның көлік министрі Абдулкадир Уралоглу 2024 жылы мәлімдеген Түркия мен Болгария арасындағы екінші теміржол желісінің құрылысы Еуропа нарықтарымен байланысты одан әрі нығайтуға уәде береді. Мерсин және Измир сияқты Түркия порттары мультимодальды мүмкіндіктерді қамтамасыз етіп, теміржол және теңіз тасымалдарын біріктіруге мүмкіндік береді.
Сонымен бірге, Орта дәліз Ресейге қарсы санкциялар және Таяу Шығыстағы тұрақсыздық жағдайында айрықша маңыздылыққа ие болуда. Халықаралық автомобиль көлігі одағының (IRU) деректері бойынша, Орта дәліз бойынша жүк ағындары 2023 жылдың алғашқы сегіз айында 2022 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 80%-ға өсті. Еуропа алдындағы соңғы транзиттік торап ретінде Түркия транзиттік алымдарды ұлғайту және логистикалық қызметтерді дамыту арқылы айтарлықтай экономикалық пайда ала алады. Дүниежүзілік банк 2030 жылға қарай бұл маршрут бойынша сауда көлемі үш есе артуы мүмкін деп болжайды, бұл инфрақұрылымға инвестиция салудың қажеттілігін көрсетеді.
Салыстырмалы кесте: Орта дәліз бағыты бойынша жүру уақыты (күндермен)
|
2022 ж. уақыты |
2030 ж. күтілетін уақыт |
|
|
Хоргос – Достық |
2,5 |
0,5 |
|
Алматы – Арыс |
1,2 |
0,4 |
|
Сақсауыл – Жарық |
1,3 |
0,3 |
|
Ақтау – Баку (теңіз арқылы) |
2,0 |
0,5 |
|
Гарадаг – Тбилиси |
0,5 |
0,1 |
|
Карс – Стамбул |
1,2 |
0,7 |
|
Стамбул – Констанца |
7,5 |
5,0 |
Дереккөз: Дүниежүзілік банк. Орта сауда-көлік дәлізі: атқарушы түйін [Электронды ресурс]. – 2023.
Келтірілген кестеде ұсынылған реформалар жүзеге асырылған жағдайда, 2030 жылға қарай айтарлықтай жақсартулар болатыны көрсетілген. Бұл жерде бірқатар маңызды учаскелерде жеткізу уақытының шамамен екі есеге қысқаруы мүмкін екендігі баяндалады. Мысалы, Ақтау мен Баку арасындағы теңіз өткелі 2 күннен 0,5 тәулікке дейін, ал Қазақстан-Қытай шекарасындағы Хоргос өткелі 2,5 күннен небәрі 0,5 күнге дейін қысқаруы мүмкін.
Геосаяси тұрғыдан Түркия Орта дәлізді Орталық Азия мен Кавказдағы ықпалын күшейту үшін пайдаланады. Бұл жобаға белсенді қатысу Анкараның Түркі мемлекеттері ұйымын дамыту стратегиясымен үйлеседі, онда көлік саласындағы ынтымақтастық интеграцияның маңызды құралына айналып отыр. Сонымен қатар, Түркия Қытайдың “Бір белдеу, бір жол” бастамасының бөлігі ретінде Орта дәлізге қызығушылық танытып, Ресейді айналып өтетін маршруттарды әртараптандыруға ұмтылатын Батыстың мүдделері арасында тепе-теңдікті сақтауға тырысады.
Артықшылықтары айқын болғанымен, Түркияның транзиттік әлеуеті бірнеше қиындықтарға тап болып отыр. Инфрақұрылымдық шектеулер маңызды кедергі болып қала береді. БТК желісінің өткізу қабілеті әлі де шектеулі, ал Еуропалық Қайта құру және Даму Банкі (ЕҚДБ) бағалауы бойынша бүкіл дәлізді жаңғырту үшін 20 миллиард долларға дейін инвестиция қажет. Қатысушы елдер (Қазақстан, Әзербайжан, Грузия, Түркия) арасындағы үйлестіру жеткіліксіз деңгейде. Кедендік рәсімдердегі, тарифтік саясаттағы және техникалық стандарттардағы айырмашылықтар транзиттік тасымалдауды баяулатады.
Тағы бір қиындық — басқа маршруттармен бәсекелестік. Ресей арқылы өтетін Солтүстік дәліз санкциялық қысымға қарамастан, әлі де дамыған және қолжетімді болып отыр. Белгілі болғандай, бизнес ең алдымен тиімді нұсқаларға бағдарланады. Теңіз маршруттары үлкен көлемдегі жүктерді тасымалдау үшін әлі де тартымды таңдау болып қала береді. Түркия транзиттік шығындарды азайту және логистикалық процестерді жеделдету секілді бәсекеге қабілетті шарттар ұсынуы қажет.
Орта дәліз аясындағы Түркияның транзиттік әлеуеті стратегиялық тәсіл қолданылған жағдайда үлкен перспективаларға ие. Анкара БТК-ны кеңейту және порттық қуаттарды дамыту арқылы көлік инфрақұрылымын жаңғыртуды жеделдетуі қажет. Еуропалық Одақ және Қытай сияқты халықаралық серіктестермен бірлескен инвестициялық жобалар қажетті қаржыландыруды қамтамасыз ете алады. Мысалы, Самарқандта өткен «Орталық Азия – ЕО» саммитінде бірлескен декларация қабылданып, Global Gateway инвестициялық пакеті ретінде 12 миллиард еуро жарияланды. Оның ішінде 10 миллиард доллар Транскаспий дәлізін дамытуға бағытталады, бұл Еуропа мен Орталық Азия арасындағы жеткізу уақытын 15 күнге дейін қысқартады. Еурокомиссия басшысы Урсула фон дер Ляйеннің айтуынша, басымдық тек инфрақұрылымда ғана емес, сонымен қатар шекараларды тиімді өту және аймақтық ашықтықтың сақталуы болып табылады.
Түркия Орта дәліз елдерімен институционалдық ынтымақтастықты күшейтуі қажет. Бірыңғай цифрлық көлік кеңістігін құру, кедендік рәсімдерді стандарттау және электронды жүкқұжаттарды енгізу маршруттың тиімділігін арттырады. Анкара өзін Еуропа мен Таяу Шығысқа жүктерді қайта өңдеу және одан әрі тарату қызметтерін ұсынатын логистикалық хаб ретінде таныстыра алады.
Түркия геосаяси аспектілерді ескеруі тиіс. Орта дәліз арқылы Қытаймен байланыстарды нығайту экономикалық серіктестікті күшейте алады, бірақ бұл Батыстың мүдделерімен мұқият тепе-теңдікті қажет етеді. Осы тұрғыда дәлізді дамыту Түркияның аймақтық көшбасшы ретіндегі позициясын нығайтатын "жұмсақ күш" құралына айналуы мүмкін.
Орта дәліз аясындағы Түркияның транзиттік әлеуеті экономикалық өсу және геосаяси ықпал үшін бірегей мүмкіндік береді. Стратегиялық орналасуы, қолданыстағы инфрақұрылымы және халықаралық серіктестердің өсіп келе жатқан қызығушылығы табысқа жету үшін берік негіз қалайды. Дегенмен, бұл әлеуетті жүзеге асыру инфрақұрылымдық және ұйымдастырушылық қиындықтарды жеңуді, сондай-ақ маршрутқа қатысушылардың барлық күш-жігерін үйлестіру үшін белсенді дипломатияны талап етеді. Дұрыс тәсілмен Түркия Шығыс пен Батысты байланыстыратын жаһандық сауданың жаңа архитектурасындағы шешуші буынға айналуы мүмкін.
Тұралин Есенғазы Мұхаметжанұлы