ОРТАЛЫҚ АЗИЯНЫҢ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДЕГІ ҚЫТАЙДЫҢ РӨЛІ

Соңғы онжылдықтарда Қытай Орталық Азиядағы ықпалын айтарлықтай кеңейтті, аймақтық шеткі серіктестен жетекші сыртқы саяси акторлардың біріне айналды. Орталық Азия Шығыс Азия, Таяу Шығыс және Еуропа арасындағы стратегиялық маңызды жағдайды иеленеді, бұл аймақты жаһандық және аймақтық державалардың жоғары қызығушылығының нысанасына айналдырады. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Ресей аймақтағы үстемдігін сақтап қалды, алайда XXI ғасырда Қытай "Бір белдеу, бір жол" бастамасына, әскери-техникалық ынтымақтастыққа және аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету шараларына сүйене отырып, өз мүдделерін белсенді түрде ілгерілете бастады.

Соңғы жылдары Қытай Орталық Азия елдеріне қару-жарақ жеткізуді айтарлықтай арттырды. Бұл әрекеттер бірлескен әскери жаттығулармен, барлау мәліметтерін алмасумен және әскери кадрларды даярлау бағдарламаларымен қатар жүргізілуде. 2024 жылы Бейжің Қазақстанға ұшқышсыз ұшу аппараттарын, ал Өзбекстанға зениттік-зымырандық кешендерді жеткізді. Аймақтың әуе қауіпсіздігін күшейтуге қабілетті қытайлық JF-17 жойғыш ұшақтарын жеткізу мүмкіндігі қарастырылуда. Қытай мен Орталық Азия арасындағы әскери ынтымақтастықтың күшеюі аймақтағы күштер теңгеріміне қатысты мәселелерді де тудырады, бұл Ресей мен АҚШ сияқты басқа державалардың геосаяси шиеленістері мен стратегияларының өзгеруіне әкелуі мүмкін.

Өзара іс-қимылдың негізгі платформасы трансшекаралық қауіптермен, соның ішінде терроризммен, экстремизммен және есірткі трафигімен күресу бойынша күш-жігерді үйлестіру жүзеге асырылатын Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ) болып қала береді.

Қытайдың аймақтағы ықпалын арттыратын басты факторлардың бірі – Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданындағы тұрақсыздық қаупі. Ұйғыр диаспоралары тұратын Орталық Азиямен көршілестік Бейжіңнің ықтимал сепаратистік және радикалды қозғалыстарға қатысты алаңдаушылығын тудырады. Сондықтан Қытай шекара қауіпсіздігін қамтамасыз ету, құқық қорғау органдарын күшейту және экстремистік қызметті бақылау бойынша бағдарламаларды белсенді түрде қолдайды. Бұл күш-жігер ішкі тұрақтылықты сақтауға ғана емес, сонымен қатар экономикалық дамуды ынталандыруға және аймақтық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған, мұны Қытай "Бір белдеу, бір жол" бастамасын іске асыру үшін маңызды деп санайды.

Орталық Азия – трансконтиненталды көлік дәліздерін дамытуға бағытталған Қытайдың "Бір белдеу, бір жол" бастамасының маңызды элементі. Қытай аймақтың ірі экономикалық серіктесіне айналды, ұзақ мерзімді тұрақтылық мүдделерін ескере отырып инфрақұрылымға инвестиция салды. Көлік және энергетикалық жобаларды дамытуды Бейжің экономикалық пайда ретінде ғана емес, сонымен қатар тұрақсыздану тәуекелдерін азайту құралы ретінде қарастырады.

Қытай қатты күшке қосымша ретінде мәдени, білім беру және гуманитарлық бастамаларды қоса алғанда, жұмсақ күш құралдарын қолданады. Бұл әрекеттер сенімді нығайтуға және тұрақты қауіпсіздік архитектурасын қалыптастыруға бағытталған. "Қытай + Орталық Азия" (C+C5) форматы аясында тұрақтылықты қамтамасыз ету, қақтығыстардың алдын алу және гуманитарлық қауіптерге ден қою шаралары талқылануда. Технологиялар мен инновацияларға инвестиция салуға да басымдық беріледі, өйткені Қытай дәстүрлі сауда жолдарын толықтыратын цифрлық бастамалар арқылы аймақтық байланыстарды кеңейтуге және экономикалық өсуге ықпал етуге ұмтылады.

Қытай Орталық Азияда, ең алдымен, әскери, экономикалық және дипломатиялық ықпалды үйлестіретін кешенді стратегияға сүйене отырып, аймақтық қауіпсіздіктің кепілі ретінде бекінуге ұмтылады. 2023 жылы ҚХР Төрағасы Қытайдың Қазақстанның егемендігі мен аумақтық тұтастығын толық қолдайтынын атап өтті.

Қорытындылай келе, бұрын ғылыми және сараптамалық ортада Ресей мен Қытайдың Орталық Азиядағы рөлдерін функционалды бөлу тұжырымдамасы кең таралған болатын, оған сәйкес Мәскеу аймақтың қауіпсіздігін қамтамасыз етті, ал Бейжің негізінен экономикалық өзара әрекеттесуге назар аударды.  Екі мемлекет те аймақтың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге белсенді қатысады, бұл ретте Қытай антиқытайлық көңіл-күйлерге тап болады. Сонымен қатар, аймақтың Ресеймен тарихи байланыстары және Америка Құрама Штаттары мен Еуропалық Одақ сияқты басқа халықаралық ойыншылардың қатысуы күрделі геосаяси ландшафтты құрайды. 

Дегенмен, Бейжің Орталық Азиядағы тұрақтылықтың өзінің ішкі және сыртқы саясаты үшін маңыздылығын түсінеді, бұл осы стратегиялық маңызды аймақта екі ел арасындағы одан әрі ынтымақтастық пен өзара түсіністіктің қажеттілігін көрсетеді. Сонымен қатар, Орталық Азия елдері Қытайға шамадан тыс тәуелділіктен сақтанады, өз егемендігі мен стратегиялық автономиясын сақтау үшін әртүрлі державалармен қарым-қатынасты теңестіруге тырысады.

Қыдырбек Фарангис Алматбекқызы