РЕСЕЙ МЕН ҚЫТАЙДЫҢ ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ БӘСЕКЕЛЕСТІГІ
1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Орталық Азия мемлекеттері бірден дерлік жетекші әлемдік және аймақтық державалардың маңызды геосаяси және геоэкономикалық мүдделерінің тоғысу аренасына айналды. Бұрын кеңестік кеңістікке біріктірілген аймақ стратегиялық бәсекелестіктің эпицентрінде қалды.
Брукингс институтының резидент емес аға ғылыми қызметкері Йоханнес Линннің пікірінше, Қытай өзінің батыс шекараларында «бейбіт аула» құруға ұмтылады, ал Ресей Орталық Азияны өзінің тарихи мүдделерінің бөлігі ретінде қабылдайды және аймақты еңбек миграциясы мен экономикалық байланыстар арқылы белсенді түрде тартады. Түркия ортақ түркі мұрасына, Иран тәжік халқымен тілдік-мәдени туыстыққа баса назар аударады. Аймақтың исламдық дәстүрі оны Таяу Шығыспен және мұсылман әлемімен де байланыстырады.
Орталық Азияның экономикалық дамуы мен саяси тұрақтылығы оның 81 миллион тұрғыны мен көршілері үшін маңызды. Орталық Азия энергетика тасымалдау мен экспортының негізгі бағыты болып табылады, бұл аймақтық одақтардың қалыптасуы мен аймақтың дамуына әсер етеді. Еуропа мен Азия арасындағы стратегиялық көпір болып табылатын аймақ соңғы екі онжылдықта ірі державалар арасындағы белсенді геосаяси бәсекелестік аренасына айналды. Олардың арасында Ресей мен Қытай ерекше көзге түседі, олардың аймақтағы мүдделері қиылысады, бірақ әрқашан сәйкес келе бермейді. Бұл мақаланың мақсаты – Орталық Азиядағы Ресей мен Қытай ықпалы бәсекелестігінің сипаты мен ерекшеліктерін, сондай-ақ аймақ елдерінің осы динамикаға реакциясын талдау.
Талдау неореализм принциптеріне негізделеді, оған сәйкес мемлекеттер анархиялық халықаралық жүйе жағдайында өз ықпалы мен қауіпсіздігін барынша арттыруға ұмтылады. Орталық Азия ірі державалар арасындағы ықпал үшін күрес кеңістігі ретінде қарастырылады, мұнда әр тарап тәуелділікті азайтуға және ресурстар мен саяси шешімдерге бақылауды барынша арттыруға ұмтылады.
Неореализм сонымен қатар аймақ мемлекеттерінің мінез-құлқын түсіндіруге мүмкіндік береді: шектеулі ресурстарға қарамастан, олар Ресей мен Қытай арасында тепе-теңдікті сақтай отырып, өз егемендігі мен икемділігін сақтауға ұмтылады. Осылайша, аймақтағы өзара әрекеттесуді көпполярлы ортадағы күштер динамикасы ретінде түсінуге болады, мұнда құрылымдық факторлар – күштердің бөлінуі, әскери әлеует және экономикалық тәуелділік – акторлардың мінез-құлқын анықтайды.
Осы динамикалық қатынастар контекстінде Ресей «қатаң күштің» әртүрлі құралдарын қолданады. Бұған Орталық Азия елдерінің аумағындағы әскери қатысу, сондай-ақ аймақтағы стратегиялық ықпалын қамтамасыз ететін екіжақты және көпжақты одақтарды құру кіреді. Бұған қоса, Ресей орыс тілін ілгерілету және білім беру бағдарламалары сияқты «жұмсақ күш» элементтерін пайдаланады, бұл оған мәдени байланыстарды қолдауға және өз ықпалын кеңейтуге көмектеседі.
Ресейден айырмашылығы, Қытай несие беру, инфрақұрылым салу, тікелей инвестициялар тарту және экономикалық көмек көрсету сияқты экономикалық құралдарға баса назар аударады. Бұл тәсілдер Қытайға Орталық Азиядағы өз позициясын нығайтуға ғана емес, сонымен қатар жергілікті мемлекеттермен тұрақты экономикалық байланыстар орнатуға мүмкіндік береді.
Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) екі державаның өзара әрекеттесуі үшін маңызды алаң болып табылады. Мұнда Қытай мен Ресейдің мүдделері ішінара сәйкес келеді, алайда олар аймақтағы көшбасшылық үшін де бәсекелеседі. Бұл ұйым екі тараптың да өз стратегиялық мүдделерін талқылауға мүмкіндік беретін аренаға, сонымен қатар ықпал үшін күрес алаңына айналады, бұл Орталық Азиядағы геосаяси жағдайдың күрделілігін көрсетеді.
Мұндай жағдайларда Орталық Азия елдерінің екі ұлы держава арасында тепе-теңдікті сақтауға, олардың мүдделерін өз мақсаттарына жету және өз тәуелсіздік деңгейін арттыру үшін пайдалануға ұмтылатынын ескеру маңызды. Қазақстан ЕАЭО-ға да, Қытайдың инфрақұрылымдық жобаларына да белсенді қатысады. Өзбекстан билік ауысқаннан кейін екі серіктеспен де қарым-қатынасты дамыта отырып, прагматикалық тәсілді көрсетуде. Алайда, Орталық Азия мемлекеттері, атап айтқанда Қырғызстан, саяси факторлар мен гастарбайтерлерге қарсы репрессияларға байланысты Ресей газын сатып алуды қысқарта бастады. Қырғызстанның Сыртқы істер министрі Жээнбек Кулубаев газ жеткізуді әртараптандыру ниетін білдіріп, еңбек мигранттарын Ресейден аулақ болуға шақырды. Энергетикалық саясаттағы бұл өзгерістер аймақ елдерінің баламалы энергия көздерін табу және басқа мемлекеттермен экономикалық байланыстарын нығайту қажеттілігі артып келе жатқанын көрсетеді, бұл ынтымақтастық пен даму үшін жаңа мүмкіндіктерге әкелуі мүмкін.
Ресейдің аймақтағы позициясы тарихи және мәдени байланыстардың арқасында тұрақты болып қала береді, алайда оның ресурстары мен мүмкіндіктері экономикалық қиындықтар мен Батыспен қарым-қатынастардың нашарлауымен шектелген. Ықпалды сақтау әрекеттері көбінесе әскери-саяси құралдарға сүйенеді, бұл аймақ елдерінде шамадан тыс тәуелділікке қатысты алаңдаушылық тудыруы мүмкін.
Қытай, керісінше, динамикалық және икемді енуді көрсетуде, бірақ оның өзара әрекеттесу моделі инвестициялардың мөлдір емес шарттары мен қарызға тәуелділік үшін жиі сынға ұшырайды. Саяси міндеттемелердің болмауы қысқа мерзімді артықшылықтар тудыруы мүмкін, бірақ ұзақ мерзімді перспективада бір экономикалық күштің үстемдігінің салдары туралы сұрақтар туындайды.
Осылайша, екі держава да шектеулерге тап болуда: Ресей – өзінің тартымдылығының төмендеуімен және экономикалық салмағының жоғалуымен, Қытай – сенімсіздікпен және қарыздық ықпал ету тәуекелдерімен. Өз кезегінде Орталық Азия мемлекеттері серіктестікті әртараптандыруға және өз егемендігін күшейтуге көбірек ұмтылуда.
Орталық Азиядағы Ресей мен Қытай арасындағы бәсекелестік қазіргі уақытта қалыпты, бірақ Пекиннің позициясы нығайған сайын күшейе түсуде. Аймақ елдері жағдайды өз мүдделері үшін пайдалана алады, алайда бұл тепе-теңдіктің ұзақ мерзімді тұрақтылығы әлемдік саясат пен экономикадағы жаһандық трансформацияларға байланысты болады. Жаһандық белгісіздік өсіп келе жатқан жағдайда халықаралық ортадағы өзгерістердің Орталық Азия елдерінің ішкі процестері мен стратегиялық басымдықтарына қалай әсер етуі мүмкін екенін ескеру маңызды.
Орталық Азиядағы Ресей мен Қытайдың жалғасып жатқан бәсекелестігі белгісіз болып қала береді, бірақ барған сайын өзекті бола түсуде. Кейбір сарапшылар Қытайдың экономикалық амбициялары Ресейге тікелей қауіп төндірмейді деп есептесе де, тарихи мысалдар экономикалық қуаттың уақыт өте келе көбінесе саяси ықпалға ұласатынын көрсетеді. Мықты сауда байланыстары мен ортақ жаһандық мүдделерге қарамастан, аймақтағы екі держава арасындағы әлеуетті шиеленіс күшеюі мүмкін. Сонымен қатар, АҚШ қолдайтын IMEC, Түркияның Даму жолы және Орталық дәліз (TITR) сияқты бәсекелес инфрақұрылымдық жобалар аймақтық үстемдік үшін стратегиялық бәсекелестікті күшейтетін өсіп келе жатқан «дәліздер соғысын» білдіреді.
Қыдырбек Фарангис Алматбекқызы