ТРАНЗИТ САЯСИ СУБЪЕКТИВТІЛІКТІҢ ҚАЙНАР КӨЗІ РЕТІНДЕ: ЕУРАЗИЯЛЫҚ ЛОГИСТИКАДАҒЫ ИРАН ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ

Соңғы жылдары жаһандық сауда-көлік жүйесінің трансформациясы Еуразияның геоэкономикалық конфигурациясын едәуір өзгертіп, Шығыс–Батыс және Солтүстік–Оңтүстік бағытындағы құрлықтық көлік дәліздерін халықаралық бәсекелестіктің негізгі факторларының қатарына шығарды. Геосаяси қақтығыстардың ушығуы, Ресей мен Беларусь арқылы өтетін дәстүрлі Солтүстік дәліздің жұмыс істеуіндегі белгісіздіктің артуы, теңіз тасымалдары тәуекелдерінің күшеюі және жекелеген мемлекеттерге қарсы санкциялық қысым Шығыс Азия мен Еуропа арасындағы балама маршруттарды жедел іздеуге ықпал етті. Осы жағдайларда Иран Ислам Республикасы Орталық Азия елдерімен көлік дипломатиясын белсенді түрде дамытып, өзінің географиялық орнын тұрақты транзиттік ресурсқа айналдыруға және еуразиялық логистиканың жүйеқұраушы торабы ретіндегі рөлін нығайтуға ұмтылуда.

АҚШ тарапынан сақталып отырған экономикалық қысым мен халықаралық санкциялық режимге қарамастан, Иран көршілес мемлекеттермен, ең алдымен Орталық Азияның бес республикасымен, көлік серіктестіктерінің желісін жүйелі түрде қалыптастыруда. Транзиттік инфрақұрылымды дамыту Тегеран үшін тек экономикалық басымдық қана емес, сонымен қатар сыртқы оқшаулануға стратегиялық бейімделудің құралы ретінде қарастырылады, бұл елге өңірлік ынтымақтастықтың баламалы форматтарына кірігуге мүмкіндік береді. Орталық Азия мемлекеттері үшін Иранмен ынтымақтастық сыртқы экономикалық байланыстарды әртараптандыру және саяси әрі инфрақұрылымдық тәуекелдерге ұшыраған шектеулі маршруттарға тәуелділікті азайтуға бағытталған прагматикалық логиканы көрсетеді.

Бұл үдерістің негізгі элементі Қытай мен Орталық Азияны Иран аумағы арқылы Түркиямен, Еуропамен және Үнді мұхитымен байланыстыратын Оңтүстік көлік дәлізінің қалыптасуы болып табылады. Оның дамуы Иран Қытаймен ұзақ мерзімді стратегиялық келісімге қол қойғаннан кейін ресми түрде қосылған «Бір белдеу, бір жол» бастамасының аясында жүзеге асуда. Украинадағы соғыс, теңіздегі шиеленістің күшеюі және солтүстік еуразиялық бағыттың мүмкіндіктерінің тарылуы Қытайды Еуропаға шығатын құрлықтық маршруттарды әртараптандыруды жеделдетуге мәжбүр етті, бұл Орта және Оңтүстік дәліздерге қосымша серпін берді. Бұл ретте Иран арқылы өтетін маршрут мультимодальды Орта дәлізге қарағанда мономодальды теміржол қатынасын қалыптастыру әлеуетіне ие, бұл транзакциялық шығындарды төмендетіп, логистиканың болжамдылығын арттырады, әсіресе контейнерлік тасымалдар үшін.

Осы аяда қысқа мерзімді кезеңде Иранның теміржол желісіндегі транзиттік белсенділіктің өсуі байқалады, бұл елдің өңірлік логистикадағы рөлінің күшейгенін көрсетеді. Иран Теміржол компаниясының деректеріне сәйкес, жиырма күн ішінде жүк тасымалы көлемі шамамен 20 пайызға артқан. Аталған кезеңде Қытай, Ресей және Беларусьтен шыққан жүк пойыздары Иран аумағы арқылы транзитпен өтіп, елдің негізгі еуразиялық серіктестермен тұрақты теміржол байланыстарының бар екенін көрсетті. Қазіргі уақытта Иран Қытай, Ресей, Түркия, Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан және Беларусьпен тікелей теміржол қатынасын қолдап, халықаралық жүк ағындарының үздіксіздігін қамтамасыз етуде.

Транзиттік тасымалдардың өсуі теміржол органдары, кеден әкімшілігі және басқа да салалық құрылымдар арасындағы институционалдық үйлестірудің, сондай-ақ шетелдік өкілдіктер мен жеке логистикалық операторлармен өзара іс-қимылдың кеңеюінің нәтижесінде мүмкін болды. Ресми статистикаға сәйкес, 2024 жылғы наурыздан 2025 жылғы наурызға дейінгі ирандық күнтізбелік жылда елдің теміржолдары арқылы шамамен бес миллион тонна жүк тасымалданған, оның жартысына жуығы транзитке тиесілі. Бұл көрсеткіштер Иранның транзиттік торап ретіндегі рөлінің біртіндеп нығайып келе жатқанын және Шығыс Азия, Еуразия мен Таяу Шығыс арасындағы құрлықтық жүк ағындарының қайта бөлінуін көрсетеді.

Иранның көлік стратегиясы инфрақұрылымдық алшақтықтарды жоюға және Орталық Азия шекараларынан Түркияға, одан әрі Еуропаға дейін үздіксіз теміржол маршруттарын қалыптастыруға бағытталған. Елдің солтүстік-батысындағы және Иран–Түрікменстан шекарасындағы теміржолдарды жаңғырту жобалары өткізу қабілетін арттыруға және тар жерлерді жоюға бағытталған. Сонымен қатар Орталық Азия мемлекеттерінің Иранның оңтүстік порттарына, ең алдымен Чабахар мен Бандар-Аббасқа қолжетімділігі дамып, Үнді мұхитына шығу мүмкіндігін кеңейтуде және Солтүстік–Оңтүстік осінің өңірлік логистикадағы маңызын күшейтуде. Нәтижесінде Иран арқылы өтетін транзит шығыс–батыс және солтүстік–оңтүстік ағындарын біріктіретін көпөлшемді маршрутқа айналуда.

Бұл конфигурацияда Орталық Азия жаңа еуразиялық көлік архитектурасын қалыптастырудың белсенді қатысушысы ретінде көрінеді. Өзбекстан Оңтүстік дәлізді көлік қызметтерін экспорттау және логистикалық шығындарды қысқарту арқылы экономикалық өсудің көзі ретінде қарастырады, әсіресе Қытай–Қырғызстан–Өзбекстан теміржолының болашақта аяқталуы тұрғысынан. Қазақстан Орта дәлізді дамыта отырып, Иран арқылы өтетін балама маршруттарға да мүдделі, бұл оған сыртқы саясатта көпвекторлылық пен икемділікті сақтауға мүмкіндік береді. Тәжікстан мен Қырғызстан да Тегеранмен өзара іс-қимылды күшейтіп, ирандық инфрақұрылымды көлік оқшаулануын еңсеру құралы ретінде бағалауда.

Кеңірек геосаяси контексте Оңтүстік дәліздің дамуы көпполярлы халықаралық тәртіптің қалыптасуы жағдайында Иран, Қытай және Ресей арасындағы үйлестірудің тереңдеуін көрсетеді. Иран маршруттарының Қытай бастамаларымен және «Солтүстік–Оңтүстік» халықаралық көлік дәлізімен интеграциялануы дәстүрлі теңіз және Батыс бақылауындағы маршруттарды ішінара айналып өтетін баламалы транзиттік желіні қалыптастырады. Бұл Еуразияның көлік инфрақұрылымы төңірегіндегі стратегиялық бәсекелестікті күшейтеді, мұнда экономикалық тиімділік қауіпсіздік пен саяси ықпал мәселелерімен тығыз тоғысады.

Айтарлықтай әлеуетіне қарамастан, Оңтүстік дәлізді іске асыру санкциялық тәуекелдер, нормативтік-құқықтық режимдердің бытыраңқылығы, техникалық стандарттардағы айырмашылықтар және шекаралық тосқауылдар сияқты бірқатар құрылымдық шектеулерге тап болуда. Қосымша белгісіздік факторы ретінде Иранның ішкі және өңірлік тұрақтылығы қала береді, өйткені маршруттың сенімді және ұзақ мерзімді ретінде қабылдануы соған тікелей байланысты. Осы жағдайларда Орталық Азия мемлекеттері түрлі сыртқы акторлар арасында тепе-теңдік сақтауға мәжбүр болып, дәліздер бәсекесінен барынша пайда алуға ұмтылады.

Жалпы алғанда, Иранның көлік дипломатиясының жандануы және Орталық Азия елдерімен ынтымақтастықтың тереңдеуі транзит экономикалық тұрақтылық пен саяси субъектіліктің негізгі элементіне айналатын жаңа еуразиялық өзара тәуелділік моделінің қалыптасып келе жатқанын көрсетеді. Оңтүстік теміржол дәлізі Шығыс Азия мен Еуропа арасындағы ең болжамды құрлықтық маршруттардың біріне айналу әлеуетіне ие, алайда оның ұзақ мерзімді өміршеңдігі инфрақұрылымдық инвестициялармен қатар, қатысушылардың ынтымақтастықты институционалдандыру және геосаяси тәуекелдерді бірлесіп басқару қабілетіне байланысты болады.

 Қыдырбек Фарангис Алматбекқызы