ТӘЖІКСТАН ЖӘНЕ АУҒАНСТАН: ГЕОСАЯСИ КОНТЕКСТ, ШЕКАРА ҚАУІПСІЗДІГІ ЖӘНЕ ӨЗАРА ЫҚПАЛДАСТЫҚ ДИНАМИКАСЫ
Орталық Азия мемлекеттерінің тұтастығы мен өзара қатынастары көбіне сыртқы факторларға байланысты. Бұл елдердегі геосаяси жағдай көрші мемлекеттердің саясатына тікелей әсер етеді. Орталық Азиядағы өңірлік қауіпсіздіктің маңызды аспектілерінің бірі – Тәжікстан мен Ауғанстан арасындағы қатынастар. Шекара маңы аймағы заңсыз көші-қон, есірткі тасымалы, қарулы қақтығыстар және терроризм сияқты қауіптерге байланысты шиеленісті болып, тараптардың тұрақтылықты сақтау және ынтымақтастықты дамытуға бағытталған мүдделерін қиындатады. Ауғанстандағы ішкі жағдай Душанбенің қауіпсіздік саясатына тікелей әсер ететін күрделі геосаяси ортаның айқын көрінісі болып табылады.
Ұзындығы шамамен 1 350 шақырымды құрайтын шекара негізінен қолжетімділігі қиын таулы аймақтар арқылы өтеді және XIX ғасырдың соңынан бері тәуекелді зона ретінде қарастырылады. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін шекараны демаркациялау, бақылау және қорғау мәселелері тәуелсіз Тәжікстан үшін маңызды сынаққа айналды. Әсіресе, кеңестік шекара әскерлерінің шығарылуы мен тәуелсіз бақылауға көшу кезеңінде материалдық және техникалық шектеулер орын алды[1].
2021 жылдың жазында Ауғанстанда «Талибан» қозғалысының билікке қайта келуі шекара маңында жаңа қауіп-қатер кезеңін бастады. Атап айтқанда, Ауғанстанның солтүстік провинцияларындағы қарулы топтардың белсенділігі артты және шекара арқылы есірткі тасымалының көлемі ұлғайды.
Соңғы жылдары тәжік-ауған шекарасындағы қарулы оқиғалардың саны айтарлықтай артты. Тәжікстанның қауіпсіздік күштерінің ресми деректері бойынша, 2025 жылы ауғандық есірткі контрабандашыларымен 17 қарулы қақтығыс тіркелген, бұл 2024 жылғы 6 қақтығыспен салыстырғанда едәуір көп. Аталған оқиғалар барысында Ауғанстан азаматтары мен тәжік шекара қызметінің өкілдері қаза тапқан. Қақтығыстар негізінен Пяндж өзені бойындағы таулы аймақтар мен Хатлон облысында орын алған, бұл жер бедері мен бақылау мүмкіндіктерінің шектеулігі заңсыз шекара кесіп өту мен қарулы қарсыласуға қолайлы жағдай жасайды.
Атап айтқанда, Ауғанстан әлемдегі апиын өнімдерінің ең ірі көзі болып табылады. Географиялық жағдайына байланысты Тәжікстан ауған героині мен басқа да есірткі заттарының Орталық Азия елдеріне, Ресейге және әрі қарай Еуропаға өтуі үшін маңызды транзиттік дәліз қызметін атқарады. 2025 жылы тәжік құқық қорғау органдары Ауғанстанмен шекарада шамамен 2,742 тонна есірткі тәркілеген, бұл 2024 жылмен салыстырғанда бір тоннаға жуық өсу болып отыр[2].
Сонымен қатар, контрабандалық әрекеттер қарулы қарсылықпен бірге жүреді, бұл зорлық-зомбылықтың күшеюіне әкеліп, тәжік тарапынан тек қылмыстық мәселе ретінде емес, трансшекаралық қауіпсіздік қатері ретінде қарастырылады.
Тәжікстан Сыртқы істер министрі Сироджиддин Мухриддин Душанбенің Ауғанстанмен қатынастарын ұлттық мүдделер негізінде құратынын, сонымен қатар шекара аймағындағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті нығайтуға ұмтылатынын атап өтті. Сонымен бірге, Тәжікстан халықаралық қауымдастықты Ауғанстандағы әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешуге қолдау көрсетуге және елді гуманитарлық дағдарыс жағдайында қалдырмауға шақырады.
Тәжік-ауған шекарасын нығайту ұжымдық өңірлік механизмдер аясында да қарастырылады. Мысалы, Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы (ҰҚШҰ) тәжік шекарасын қорғауды күшейту үшін қару-жарақ пен техниканы жеткізуге келісім берді. Бұл ауған бағытындағы тұрақсыздықтың артуына байланысты ұжымдық алаңдаушылықты көрсетеді[3].
Сонымен қатар, Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) сияқты халықаралық құрылымдар шекарадағы қарулы шабуылдарға алаңдаушылық білдіріп, жағдайды тұрақтандыруға бағытталған дипломатиялық әрекеттерді қолдайды[4].
Бүгінгі таңда тәжік-ауған қатынастары қауіпсіздік саласындағы көпқырлы сын-қатерлер мен прагматикалық ынтымақтастықтың күрделі үйлесімін көрсетеді. Географиялық жақындық пен тарихи байланыстар экономикалық және әлеуметтік өзара іс-қимылға мүмкіндік бергенімен, Ауғанстандағы мемлекеттік бақылаудың әлсіздігі, заңсыз топтардың белсенділігі және есірткі айналымының ауқымы шекара маңында тұрақты бейбітшілікті орнатуға кедергі келтіреді.
Қазіргі жағдайды талдау көрсеткендей, тәжік-ауған шекарасы өңірлік қауіпсіздік тұрғысынан ең сезімтал аймақтардың бірі болып отыр. Объективті қиындықтарға қарамастан, Душанбе ұлттық мүдделерді қорғау, экономикалық ынтымақтастықты кеңейту және халықаралық әріптестікті нығайту арасындағы теңгерімді сақтауға ұмтылуда. Бұл үдерістің табысты болуы Ауғанстандағы ішкі өзгерістерге және қақтығыстардың одан әрі ушығуына жол бермеуге бағытталған өңірлік қолдаудың деңгейіне тікелей байланысты.
Сариева Ботагөз Берікқызы
[1] https://asiaplustj.info/news/tajikistan/security/20260207/granitsa-nestabilnosti-pochemu-tadzhiksko-afganskii-rubezh-ostayotsya-vzrivoopasnim
[2] https://asiaplustj.info/news/tajikistan/laworder/20260206/kontrabanda-narkotikov-iz-afganistana-v-tadzhikistan-rastet-vooruzhennie-stolknoveniya-sluchayut-vse-chatshe
[3] https://www.interfax.ru/world/1070060
[4] https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/politics/20251204/shos-osudila-napadeniya-v-prigranichnih-raionah-tadzhikistana