ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ КӨПІРЛЕРІ: ҚЫРҒЫЗСТАН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЖӘНЕ АЙМАҚТЫҚ ҰЙЫМДАРДА

Қырғызстан тәуелсіздік алғаннан кейін халықаралық қатынастардың толыққанды субьектісі болумен қатар түрлі аймақтық және халықаралық ұйымдарға қатысу мүмкіндігіне ие болды. Елдің белсенді сыртқы саясаты көптеген елдермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға ғана емес, екіжақты ынтымақтастық аясында 3 мыңнан астам халықаралық шарттар мен құжаттарға, сондай-ақ көпжақты ынтымақтастық аясында 11 мыңнан астам құжатқа қол қоюға ықпал етті. Қазіргі таңда Қырғызстан Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ), Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ), Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ), Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымы (ҰҚШҰ), Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД), Ислам Ынтымақтастығы Ұйымы (ИЫҰ), Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы (Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы) (Түркі ынтымақтастығы кеңесі) т.б. сияқты халықаралық ұйымдардың толыққанды мүшесі болды.

Қырғызстанның түрлі ұйымдарға қатысуы, толыққанды мүшелік етуінің тиімділігі қандай? Қырғыз Республикасының сыртқы саясатының тұжырымдамасында «ашық көпвекторлы сыртқы саясатты құру арқылы Қырғыз Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше барлық мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен ізгі ниет, өзара түсіністік және мүдделерді өзара құрметтеу негізінде ынтымақтастықты дамытады» делінген. Бүгінгі таңда сарапшылар, халықаралық және аймақтық ұйымдардың елдің сыртқы саясатындағы рөлі туралы түрлі пікірлер білдіреді. Қырғызстан мүшелік ететін бірнеше ұйымның елдің сыртқы саясатындағы рөліне тоқталып өтсек.

Халықаралық ұйымдар республикаға бірқатар артықшылықтар мен маңызды экономикалық, саяси және әлеуметтік жеңілдіктер береді. Атап айтқанда, ҰҚШҰ, ШЫҰ, ЕАЭО, ТМД және БҰҰ қауіпсіздікті нығайтып, ірі нарықтарға жол ашады, инвестиция тартуға және елдің халықаралық қоғамдастыққа интеграциялануына ықпал етеді. Дегенмен, елдің барлық өзара іс-қимылдарының тиімділігі айтарлықтай өзгереді.

Қырғызстанның ЕАЭО-ға мүше болуы одақтың барлық елдерінде тауарлардың, қызметтердің, капиталдың және жұмысшылардың еркін қозғалысына жағдай жасайды. Бұл елге сыртқы сауданы белсенді дамытуға, инвестиция тартуға және жаңа жұмыс орындарын ашуға көмектеседі. ЕАЭО мүшесі ретінде республика үлкен нарыққа қол жеткізді. Республикада өндірілген тауарларды Ресейге және одақтың басқа елдеріне экспорттау үшін жеңілдік шарттары бар. 2023 жылы Ресеймен тауар айналымы 3 миллиард доллардан асты. Бұл Қырғызстанның сыртқы саудасының жалпы көлемінің шамамен 30 пайызын құрайды.

ТМД және ШЫҰ аясындағы ынтымақтастық та Қазақстанның, Қытайдың және басқа да елдердің нарықтарына шығуды қамтамасыз ете отырып, елдің экономикалық тұрақтылығын қолдауы маңызды. Және осы қауымдастықтар аясында жұмыс істейтін кейбір преференциялар ел үшін сауда кедергілерін азайтады және қаржыландыруға қол жетімділікті ашады. Мәселен, 2024 жылдың бірінші жартыжылдығында Қырғызстанға келген тікелей шетелдік инвестиция 462,2 миллион долларды құрады. Бұл бір жыл бұрынғы көрсеткіштен 107,7 пайызға артық. Олардың көлемінің жартысынан көбі (55%-дан астамы) ШЫҰ елдерінен келген.

ҰҚШҰ-ға мүше болу да Қырғызстан үшін маңызды. ШЫҰ-мен бірлесе отырып, бұл бірлестіктер Қырғызстанға ұжымдық қорғаныс кепілдіктерін және тұрақты әскери жаттығуларға қатысу мүмкіндігін береді, бұл елдің қарулы күштерінің деңгейі мен дайындығын арттырады және әсіресе оңтүстік шекаралардағы тұрақсыз жағдайды ескере отырып, республиканың қорғаныс қабілетін нығайтады.

Сонымен қатар, Қырғызстанның ШЫҰ-мен ынтымақтастығы елге терроризм мен есірткінің заңсыз айналымы сын-қатерлеріне қарсы тұруға көмектеседі. Бұл геосаяси жағдайға байланысты ел үшін өте маңызды. Осылайша, Қырғызстанның ЕАЭО, ҰҚШҰ, ТМД және ШЫҰ аясында Ресеймен және басқа да посткеңестік елдермен одақтасуы республикаға өмірлік маңызды артықшылықтар әкеледі. Ресеймен өзара әрекеттесу аясында Қырғызстанның Батыс елдерімен ынтымақтастығы – жеке экономикалық бағдарламалар немесе АҚШ пен Еуропалық Одақ қолдаған бастамалар аясында болсын – жеңіліске ұшырайтыны анық. Мұндай одақтар көбінесе қысқа мерзімді әсер ететін гранттық бағдарламалар мен гуманитарлық жобалар негізінде құрылады, соның арқасында олар елдің дамуына ешқандай әсер етпейді.

ЕО өзін Қырғызстанға маңызды донор ретінде көрсетуіне қарамастан, оның Қырғызстанның ішкі саясаты мен экономикасына нақты ықпалы әлі де шектеулі. Өйткені Еуропалық Одақтың барлық қолдауы құрылымдық өзгерістерсіз көмек болып табылады. Сол сияқты түркі елдерімен одақ Қырғызстанға айтарлықтай пайда әкелмейді. Бұл ешқандай экономикалық пайдасыз мәдени жақындасуды жасырады. Осылайша, республика бүгінде Түркі кеңесіне қатысуда. Ол тек мәдени және білім беру жобалары арқылы түркітілдес елдерді жақындастыруға бағытталған. Ресеймен және ЕАЭО елдерімен одақтардан айырмашылығы, бұл өзара іс-қимыл бізге ешқандай практикалық пайда әкелмейді.

Қорытындылай келе, Ресеймен және посткеңестік елдермен ЕАЭО, ҰҚШҰ, ШЫҰ арқылы стратегиялық ынтымақтастықтың Қырғызстан маңызды екенін көріп отырмыз. Олар айтарлықтай экономикалық және саяси пайда береді. Бұл одақтар Қырғызстанға ірі нарықтарға, технологиялық және инфрақұрылымдық жобаларға қол жеткізуді, сондай-ақ қауіпсіздікті қолдауды қамтамасыз етеді, бұл оларды ұлттық даму мәселелерінде орталық етеді. Ресеймен және аймақтағы басқа елдермен тиімді өзара іс-қимылдың аясында батыс және түркі елдерімен одақтастар көбінесе символдық сипатқа ие және экономика мен инфрақұрылымның дамуына айтарлықтай әсер етпейді.

Мухаметжан Ақбота Ерлікқызы

27.06.2025