ҚЫТАЙ МЕН ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ 2024 ЖЫЛҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІ

2024 жыл Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы қарым-қатынастар үшін тағы бір маңызды жыл болды. Қытайдың Орталық Азия аймағымен қарым-қатынасы халықаралық шиеленістің артуы аясында саяси және экономикалық байланыстардың күшеюімен сипатталады. Жаһандық сын-қатерлер мен экономикалық тұрақсыздық дәуірінде Орталық Азия аймағы өзара тиімді серіктестіктің бүкіл экономиканы қалай өзгерте алатынын және болашақ үшін тұрақты платформа құра алатынын көрсетеді.

Азияның қақ ортасында және екі құрлықтың түйіскен жерінде орналасқан Орталық Азия Қытаймен ынтымақтастықтың бірегей мүмкіндіктеріне ие. Бұл аймақ өзінің стратегиялық орналасуы мен ресурстардың қол жетімділігіне негізделген "Белдеу және жол" бастамасы аясында маңызды рөл атқарады. Орталық Азия қытай саясаткерлері үшін үлкен қызығушылық тудыруда. Бейжіңнің Еуразиядағы стратегиясын түсіну үшін оның тарихи контекстіне қысқаша шолу жасап кетсек. 2001 жылы генерал  Қытай халық-азаттық армиясы Лю Ячжоудың айтуынша, Орталық Азия аймағы геосаяси тұрғыдан өте үлкен стратегиялық құндылыққа ие және оны кім басқарса, онда сол " [еуразиялық] көпірдің екінші жағындағы елдердің болашағына" ие екенін айтты. Қазіргі халықаралық саяси жағдайда Орталық Азия елдерінің Қытай үшін стратегиялық маңызы арта түседі. Тұрақтылық пен даму Қытайдың көршілерімен қатынастарының негізі болып табылады. Бұл Орталық Азия елдерінің әрқайсысының, осы елдер арасындағы және Орталық Азия мен басқа аймақтар арасындағы тұрақтылық пен дамуды қамтиды.

Қытай Халық Республикасы (ҚХР) Төрағасы Си Цзиньпин өзара көмек, ортақ даму, жалпыға ортақ қауіпсіздік және мәңгілік достық қатысатын ортақ болашағы бар Қытай-Орталық Азия қоғамдастығын құру бойынша бірлесіп жұмыс істеу қажеттігін атап өтті.

2024 жылы Қытайдың Орталық Азиядағы, атап айтқанда білім беру, сауда және инфрақұрылымды дамыту саласындағы ықпалының өсуі байқалды. Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы сауданың өсіп келе жатқан көлеміне ерекше назар аудара отырып, Орталық Азиядағы сауда және тасымалдау серпіні байқалды.

13 қаңтарда ҚХР Бас кеден басқармасы бастығының орынбасары Ван Лицзюнь, 2024 жылы Қытай Орталық Азияның бес елімен сауда қатынастарын кеңейткені мен тауар айналымының 7,2%-тіне дейін өскенін мәлімдеді. 2024 жылдың аяғында Қытайдың жалпы сыртқы саудасы шамамен 43,85 триллион юаньға (шамамен 6,1 триллион АҚШ долларына) жетті, бұл жыл сайынғы 5% өсуді көрсетеді. Негізгі нәтижелерге мыналар кіреді:

Достық — Алашанькоу теміржол торабындағы рекордтық жүк айналымы 2024 жылы 18 миллион тоннаны құрады, бұл алдыңғы рекордтардан асып түсті.

2024 жылдың қаңтар-қараша айларында Өзбекстан негізінен Қытайдан 1,1 миллиард долларға 68 684 көлік әкелді. Сондай-ақ, Өзбекстанға әкелінген кондиционерлердің көпшілігі Қытайда жасалған. Сондай-ақ, Өзбекстан 94,6 миллион долларға 355 800 кондиционер әкелді, оның 96% - дан астамы Қытайдан әкелінген.

Орталық Азиядан, әсіресе Түркіменстаннан келген студенттер үшін Қытайдағы жоғары білімнің тартымдылығы жан-жақты қаржылық қолдаудың арқасында артты. Орыс және түрік тілдерінің мәртебесінің төмендеуі аясында түрікмен жастары арасында қытай тілінің танымалдылығының артуы байқалды.

Қытай Тәжікстан экономикасына ең көп инвестиция салатын елге айналды. Тәуелсіздік алғаннан бері Ресей Тәжікстан экономикасының ең ірі инвесторы болды, бірақ 2014 жылдан бастап Қытай Ресейді ығыстырып жіберді және елдің ең ірі инвесторы болды. Қытай инвестициялары жол құрылысын, тау-кен өнеркәсібін, құрылысты, геологиялық және тау-кен зерттеулерін, технологиялық жабдықтарды орнатуды, өнеркәсіпті және басқа секторларды қамтиды.

Орталық Азия өзінің бай мәдени мұрасына, стратегиялық орналасуына және дамыған туризм инфрақұрылымына байланысты қытайлық туристер үшін танымал туристік орынға айналды. Қытай Халық Республикасы Мемлекеттік кеңесі жанындағы Даму ғылыми-зерттеу орталығының Еуразиялық әлеуметтік даму институты директорының орынбасары Сюй Тао Орталық Азия елдері «Бір тур – бүкіл аймақ» атты бірлескен туристік жобасын қарастырып жатқанын атап өтті.

Жыл соңында Синьхуа ақпарат агенттігі: «"Белдеу және жол" бастамасы көтерілуде: Қытай мен Орталық Азия ынтымақтастықтың алтын ғасырын ашады» атты арнайы репортаж шығарды. Бұл репортажда Қытай мен Орталық Азия арасындағы қарым-қатынастардың дамуын талқылайды және инфрақұрылым, сауда және энергетика сияқты әртүрлі секторлардағы ынтымақтастықты дамыту үшін "Белдеу және жол" бастамасының маңыздылығын атап көрсетеді.

Онда Сиандағы қазақстандық көлік-логистикалық терминал мен Қытай-Қырғызстан-Өзбекстан темір жолын қоса алғанда, экономикалық интеграцияға және Оңтүстік Азия мен Таяу Шығыс нарықтарына қол жеткізуге ықпал ететін ірі жобалар сипатталған. Орталық Азия елдері мен Қытай арасында стратегиялық әріптестік орнатуға ерекше назар аударылады, бұл аймақтық даму мен гуманитарлық алмасуларға бейілділігін көрсетеді. Репортаж сонымен қатар цифрлық экономика мен жасыл ынтымақтастықтың маңыздылығын қарастырады.

2024 жылы 30 наурызда Қытай-Орталық Азия ынтымақтастығы механизмінің хатшылығы құрылды, бұл Қытай-Орталық Азия механизмін күшейту және алты ел халқының гүлденуіне ықпал ету дегенді білдіреді.

Қорытындылай келе, 2024 жыл инфрақұрылым, сауда және мәдениет сияқты әртүрлі секторлардағы стратегиялық ынтымақтастықтың кеңеюімен және өршіл жобалармен сипатталатын Қытай мен Орталық Азия арасындағы қарым-қатынастардың дамуындағы маңызды кезеңді білдіреді. Қытайдың "Белдеу және жол" сияқты жаһандық бастамалары инфрақұрылым мен мәдени алмасуды дамыта отырып, аймақтың даму динамикасына айтарлықтай әсер етті. Сонымен қатар, қытайлық "Белдеу және жол" бастамасы инфрақұрылымды, сауданы және экономикалық ынтымақтастықты кеңейту арқылы Орталық Азия елдерінің интеграциясына елеулі үлес қосуда.

Кыдырбек Фарангис Алматбекқызы