ҚЫТАЙ ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ: ӨРКЕНДЕУ ЖОЛЫ МА, ӘЛДЕ ТӘУЕЛДІЛІК ПЕ?

Орталық Азия Қытайдың экономикалық стратегиясында, әсіресе «Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясында барған сайын маңызды рөл атқаруда. Қытай мен Еуропа арасындағы көпір ретінде Орталық Азия Қытайдың экономикалық экспансиясы үшін маңызды серіктеске айналды. Географиялық орналасуы, табиғи ресурстары және дамып келе жатқан нарықтары бұл аймақты Қытай инвестицияларының, әсіресе көлік, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп салаларындағы стратегиялық орталығына айналдырады. Алайда, экономикалық артықшылықтармен қатар, мұндай инвестициялар құрылымдық тәуекелдерді, соның ішінде Қытай несиелеріне тәуелділікті, сауда теңгерімсіздігін және геосаяси осалдықтарды тудырады. Бұл мақалада Орталық Азияның Қытайдың экономикалық стратегиясындағы рөлі 2025 жылдың ақпан айындағы оқиғалар негізінде, олардың ынтымақтастығындағы мүмкіндіктер мен қиындықтарға баса назар аударыла отырып талданады. Ынтымақтастықтың негізгі салалары - көлік инфрақұрылымы, ауыл шаруашылығы өнімдерінің саудасы және өнеркәсіптік өзара іс-қимыл, әсіресе автомобиль секторында.

Қытай-Орталық Азия ынтымақтастығының негізгі аспектілерінің бірі - көлік инфрақұрылымын, атап айтқанда теміржол дәліздері мен көпірлерді дамыту. 2025 жылдың басында теміржол тасымалының көлемі айтарлықтай өсті: Янцзы аймағынан (Қытай) 352 жүк пойызы жөнелтілді, оның 208-і Орталық Азияға бағытталды, бұл өткен жылмен салыстырғанда 15,6% - ға көп. Логистиканы оңтайландыру жеткізу мерзімдерін қысқартуға мүмкіндік берді: енді пойыздар Астанаға 9 күнде, ал Гамбургке 15 күнде жетеді, бұл теңіз тасымалына қарағанда үш есе жылдам. Сонымен қатар, экспорт құрылымы өзгерді: егер бұрын ұсақ тауарлар мен электроника басым болса, қазір тоқыма, автомобильдер мен қосалқы бөлшектер, жабдықтар мен жиһаздың үлесі артып келеді.

Сондай-ақ, Тәжікстанда Орталық Азиядағы ең ұзын көпірдің құрылысы басталады. Елдің Көлік министрлігі Қытайдың Zhejiang Communications Construction Group Co Ltd компаниясымен Нұрабад ауданында ұзындығы 920 метр (кіреберіс жолдарымен 1500 метр) көпір салу туралы келісімге қол қойды. Жоба Обигарм-Нұробод автомобиль жолы құрылысының үшінші кезеңі аясында жүзеге асырылады және Тәжікстанды аймақтық транзиттік торапқа айналдыруда стратегиялық рөл атқарады.

Орталық Азиядағы көлік инфрақұрылымын дамыту экономикалық өсу үшін айтарлықтай мүмкіндіктер ашады. Логистиканы жақсарту Қытаймен және Еуропамен сауда байланыстарын кеңейтуге ықпал етеді, әлемдік нарықтарға қол жеткізуді жеңілдетеді және көлік және логистика саласында жаңа жұмыс орындарын құрады. Алайда, бұл артықшылықтармен қатар, Қытайдың инфрақұрылымдық жобаларына шамадан тыс тәуелділік тәуекелі бар, бұл аймақтың экономикалық дербестігін төмендетуі және Пекиннің оның стратегиялық шешімдеріне әсерін күшейтуі мүмкін.

Ауыл шаруашылығы Қытай мен Орталық Азия арасындағы ынтымақтастықтың ең қарқынды дамып келе жатқан салаларының біріне айналуда, мұнда Шыңжаң ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау орталығы ретінде шешуші рөл атқарады. 2025 жылдың алғашқы екі айында Қорғас порты арқылы 4 942 жүк көлігі жеміс-жидек пен көкөніс жіберілді, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 170,5% - ға көп. Логистиканың дамуы жеткізуді айтарлықтай жылдамдатуға мүмкіндік берді: жаңа өнімдер Алматыға 6 сағатта, ал Мәскеуге 7 күнде жетеді, бұл тасымалдау кезіндегі шығындарды едәуір азайтады. Сауда да тұрақты өсім көрсетуде: 2025 жылдың қаңтарында компаниялардың бірі 1700 жүк көлігі өнімін экспорттап, 40 миллион доллардан астам сауда айналымын қамтамасыз етті.

Орталық Азия елдері үшін Қытаймен ынтымақтастық бірқатар мүмкіндіктер ашады, соның ішінде Қытайдың үлкен тұтынушылық нарығына қол жеткізу, агробизнесті дамыту және ауылдық жерлерде жұмыспен қамтудың өсуі, сондай-ақ ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру үшін озық технологияларды беру. Алайда, артықшылықтармен қатар, ықтимал тәуекелдер де бар. Экспорттың күшеюі аймақ ішіндегі азық-түлік бағасының өсуіне әкеліп, азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп төндіруі мүмкін. Қытай нарығына шамадан тыс тәуелділік Орталық Азия экономикасын сұраныс өзгерістеріне осал етеді.

Инфрақұрылым мен саудадан басқа, Қытай Орталық Азияда өнеркәсіптік ынтымақтастықты белсенді дамытуда, мұның бір мысалы Қытайдың Sanhuan Group және аймақтың ірі автоөндірушісі Өзбекстанның UzAuto (Wuqi) Group серіктестігі болып табылады. UzAuto жылына 400 000 автомобиль шығарады, бұл Өзбекстанды Орталық Азияның негізгі автокластеріне айналдырады. Бұл ынтымақтастықта Қытай маңызды рөл атқарады: электроника, шасси және трансмиссияларға мамандандырылған Sanhuan Group техникалық сараптама мен жаһандық жеткізу тізбектеріне интеграцияны ұсынады. Ұзақ мерзімді перспективада компаниялар жаңа автокомпоненттерді әзірлеуді және өндірісті локализациялауды жоспарлап отыр, бұл аймақ үшін айтарлықтай мүмкіндіктер ашады.

Орталық Азия үшін мұндай ынтымақтастық озық Қытай технологиялары есебінен өнеркәсіпті жаңғыртуға, жоғары технологиялық өндіріс саласында жұмыс орындарын құруға және автобөлшектер өндірісін кеңейту есебінен экспортты әртараптандыруға ықпал етеді. Алайда, артықшылықтармен қатар, ықтимал тәуекелдер де бар, соның ішінде Қытай жеткізушілері мен технологияларына тәуелділік, жергілікті өндірушілермен ықтимал бәсекелестік.

Қытай мен Орталық Азия ынтымақтастығы көлік, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп салаларында белсенді дамып келеді. Инфрақұрылымдық жобалар аймақтың транзиттік әлеуетін күшейтеді, аграрлық экспорт жаңа нарықтар ашады, ал өнеркәсіптік серіктестік технологиялық жаңғыртуға ықпал етеді. Алайда, Қытайға тәуелділік, азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп және экологиялық мәселелер сияқты тәуекелдер бар. Тұрақты даму үшін аймақ елдеріне серіктестікті әртараптандыру, жергілікті өндірісті дамыту және экономикалық дербестікті нығайту маңызды.

 Қыдырбек Фарангис Алматбекқызы