ҚАЗАҚСТАН МЕН ТҮРКИЯНЫҢ ТҮРКІ МЕМЛЕКЕТТЕР ҰЙЫМЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ РӨЛІ: ЖАҺАНДЫҚ СЫН-ҚАТЕРЛЕР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ СӘУЛЕТШІЛЕРІ
2009 жылы Нахичеван келісімі негізінде құрылған Түркі мемлекеттер ұйымы (ТМҰ) он бес жыл ішінде мәдени платформадан саяси, экономикалық және гуманитарлық салаларды қамтитын аймақтық үйлестіру механизміне айналды. Әлемдік жүйе өзгеріп, аймақаралық альянстардың маңызы артып келе жатқан кезде, Қазақстан мен Түркия ТМҰ-ның стратегиялық күн тәртібін қалыптастыратын басты сәулетшілер ретінде көрініс табады. Олардың түркі ынтымақтастығы идеализмі мен прагматикалық мүдделердің тепе-теңдігіне негізделген өзара байланысы ұйымның даму бағытын айқындайды. Бұл талдау екі елдің ТМҰ-ны құрудағы рөлін, оның институционалдық, экономикалық және саяси дамуына қосқан үлесін ашып, ынтымақтастығының сын-қатерлері мен болашағын бағалайды.
Қазақстан мен Түркия түркі ынтымақтастығы идеясы пайда болған 1990-жылдардан бастап жетекші рөлдерді атқарды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан түркі бағытын өзінің көпвекторлы сыртқы саясатының басым бағыты ретінде белгіледі. Ел басшылығы түркі халықтарының бірлігі концепциясын белсенді түрде ілгерілетті, оны аймақтық бірегейлікті нығайту және ірі державалардың ықпалына теңгерім ретінде қарастырды. Өз кезегінде, Түркия дипломатиялық тәжірибесін, НАТО-ға мүшелігін және экономикалық әлеуетін осы идеяларды институционалды түрде жүзеге асыру үшін пайдаланды. Дәл осы екі елдің бірлескен күш-жігерімен ТМҰ-ның негізгі құрылымдары – ТҮРКСОЙ (1993), Түркі академиясы (2010) және Түркі инвестициялық қоры (2023, капиталы 500 млн доллар) дүниеге келді. Бұл бастамалар мәдени және ғылыми байланыстарды нығайтып қана қоймай, түркі әлемінің мүдделерін алға жылжытатын жаңа буын көшбасшыларын, ғалымдарын және кәсіпкерлерін қалыптастыруға негіз болады.
ТМҰ аясындағы Қазақстан мен Түркия ынтымақтастығының экономикалық өлшемі декларациядан нақты нәтижелерге өтуін көрсетеді. Ең маңызды жетістіктердің бірі – Қытай мен Еуропа арасындағы дәстүрлі сауда жолдарына балама ретінде орналасқан Орта дәліздің (Транскаспий халықаралық көлік маршруты) дамуы. Қазақстан Ақтау портын жаңғыртса, Түркия логистикалық хабтарға инвестиция салды, бұл 2023 жылы жүк ағынын 2021 жылмен салыстырғанда 30%-ға арттырды. Екі ел арасындағы тауар айналымы 2022 жылы 6,3 млрд долларға жетті, ал 2027 жылға қарай оны 10 млрд долларға жеткізу көзделуде. Түркі инвестициялық қоры энергетика, цифрландыру және ауыл шаруашылығы жобаларын, соның ішінде Өзбекстандағы күн электр станциялары мен Әзербайжандағы стартаптарды қолдайды. Бұл қадамдар ТМҰ елдерінің экономикалық өзара тәуелділігін нығайтып, ұйымды аймақтық саудада маңызды акторға айналдырады.
Қазақстан мен Түркияның саяси өзара іс-қимылы Анкарадағы (1992) алғашқы саммиттен Самарқанд (2022) және Бішкектегі (2024) кездесулерге дейінгі тұрақты саммиттер арқылы ТМҰ күн тәртібін қалыптастыру қабілетінде байқалады. Екі ел көшбасшылары арасындағы сенімді қатынастар стратегиялық сапарлармен нығайтылып, үйлестірудің негізін қалайды. Мысалы, Қазақстан 2015–2016 жылдардағы дағдарыстан кейін түрік-ресей қатынастарын қалыпқа келтіруде делдалдық рөл атқарып, Астананың дипломатиялық салмағын паш етті. 2024 жылы Қарахан мемлекетінің 100 жылдығын бірлесіп атап өту сияқты символдық шаралар түркі халықтарын біріктіретін мәдени және тарихи нарративті күшейтеді. ТМҰ қауіпсіздік, білім және тұрақты даму мәселелері бойынша ортақ ұстанымдар әзірлейтін платформаға айналуда, бұл жаһандық тұрақсыздық кезеңінде аса маңызды.
Жетістіктерге қарамастан, ТМҰ бірқатар сын-қатерге тап болады. Ішкі қайшылықтар саяси жүйелердің әртүрлілігінен туындайды: демократиялық Түркия Орталық Азияның авторитарлық режимдерімен салыстырғанда ерекшеленеді. Экономикалық теңсіздік те кедергі келтіреді: 2023 жылы Түркияда жан басына шаққандағы ЖІӨ 12,849 доллар болса, Қырғызстанда – 1,607 доллар. Сыртқы сын-қатерлер Ресей, Қытай және Батыстың бәсекелестігімен байланысты. Ресей ЕАЭС арқылы ықпалын сақтауға ұмтылса, Қытай «Бір белдеу, бір жол» бастамасы мен ШЫҰ-ны алға тартады, ал Батыс демократиялық құндылықтарға басымдық береді, бұл аймақтың саяси шындықтарына әрдайым сай келе бермейді. Бұл факторлар Қазақстан мен Түркиядан икемділік пен стратегиялық үйлестіруді талап етеді.
ТМҰ-ның болашағы екі елдің көшбасшылығына байланысты. Интеграцияны тереңдету үшін үш бағытқа назар аудару қажет. Біріншіден, сауда және инвестициялық жобаларды үйлестіруге арналған бірыңғай цифрлық платформа бизнес өзара іс-қимылын жеңілдетіп, ашықтықты арттырады. Екіншіден, киберқауіптер мен экстремизмге қарсы күрес сияқты қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық қатысушылар арасындағы сенімді нығайтады. Үшіншіден, Түркі академиясының стипендиялық бағдарламаларын кеңейтіп, 2026 жылға қарай қаржыландыруды 20%-ға арттыру ұзақ мерзімді дамуға кадрлар дайындайды. Бұл шаралар ТМҰ-ға мәдени бірлікті сақтап қана қоймай, Шығыс пен Батыс арасындағы көпірге айналуға мүмкіндік береді.
Қазақстан мен Түркия түркі ынтымақтастығының идеализмі мен прагматикалық мүдделерді үйлестіріп, ТМҰ үшін берік негіз қалады. Олардың көшбасшылығы ұйымға экономикалық күйзелістер мен геосаяси бәсекелестік сияқты жаһандық сын-қатерлер жағдайында тұрақтылық береді. ТМҰ-ның ұзақ мерзімді табысы екі елдің стратегияларды үйлестіру, басқа мүше-мемлекеттерді тарту және өзгеріп жатқан шындықтарға бейімделу қабілетіне байланысты. Аймақтық альянстардың маңызы артып келе жатқан әлемде Қазақстан мен Түркия жетекшілігіндегі ТМҰ түркі бірлігінің символы ғана емес, халықаралық аренада ықпалды актор болу әлеуетіне ие.
Туралин Есенгазы Мухаметжанулы