қаралымдар: 174 оқырман

АҚШ ПЕН ҚЫТАЙ АРАСЫНДАҒЫ САУДА СОҒЫСЫНЫҢ ҚЫРҒЫЗСТАНҒА ӘСЕРІ

Әлемнің екі ірі экономикасы АҚШ пен Қытай арасындағы сауда соғысы 2018 жылы өзара тарифтер мен сауда шектеулерін енгізуден басталды. Вашингтонның басты мақсаты сауда тапшылығын азайту және Қытайдың зияткерлік меншік пен технология саясатына ықпал ету болды. Бұған жауап ретінде Пекин жаһандық нарықтардағы тұрақсыздық толқынына әкеліп соқтырған жауап шараларын қолданды. Қырғызстан қақтығысқа тікелей қатысушы болмаса да, әлемдік экономиканың жаһандануы және Қытаймен тығыз байланысы оны осы текетірестің салдарына осал етуі мүмкін.

Қытай бұрыннан Қырғызстанның негізгі сауда-экономикалық серіктестерінің бірі болып табылады және соңғы уақытта оның үлесінің қарқынды өсуін де байқап отырмыз. Қырғыз Республикасының Экономика министрлігінің мәліметі бойынша, ел импортының 30 пайыздан астамы Қытайға тиесілі. Қырғызстанға «Торугарт» бақылау-өткізу бекеті және басқа да шекаралық өткелдер арқылы киім-кешек пен тұрмыстық техникадан бастап құрылыс материалдары мен бөлшектеріне дейін айналымға кіреді. Қытайлық тауарлардың көпшілігі Бішкектегі «Дордой» және «Мадина» сияқты елдің көтерме базарларында сатылады, одан әрі олар Орталық Азияға, Ресейге және басқа елдерге таралады.

Қытаймен ынтымақтастық инвестиция түрінде де белсенді көрінеді. Қытай инфрақұрылымдық жобаларға – жолдарға, электр желілеріне, су электр станцияларына – инвестиция салуда және әсіресе «Белдеу және жол» бастамасы аясында несиелер беруде. Мұндай жағдайда Қытай экономикасындағы немесе оның сыртқы экономикалық байланысындағы кез келген өзгерістер Қырғызстан экономикасында көрініс табуы мүмкін. Қырғызстанға қарсы тікелей санкциялар немесе тарифтер болмаса да, ел қақтығыстың жанама әсерін бастан кешіруде. Бұл салдарларды бірнеше салаға бөлуге болады:

- Қытай тауарларының қымбаттауы. АҚШ-та қытай өнімдеріне сұраныс азайғандықтан, қытайлық өндірушілер балама нарықтарды, соның ішінде Орталық Азияны іздеуге мәжбүр болды. Бір қарағанда, бұл Қырғызстанға тауарлардың арзандауына байланысты мүмкіндіктер ашты. Алайда Қытайдағы өндірістің төмендеуі және шығындардың өсуі (шикізат, логистика және салықты қоса алғанда) тіпті Қырғызстанға экспортталатын тауарлардың да қымбаттауына әкелді. Бұл әсіресе қытай өнімдерін қайта сатумен айналысатын шағын кәсіпкерлер үшін байқалады.

- Қытай экономикасының баяулауы. Сауда соғысы Қытайдың экономикалық өсімін әлсіретіп, оның шетелдегі, соның ішінде Қырғызстандағы инвестициялық белсенділігін төмендетуі мүмкін. Бұған дейін Қытай банктері қаржыландырған кейбір жобалар тоқтатылды және Қытайдан шикізатқа сұраныстың төмендеуі жаһандық бағаларға қысым жасауда, бұл аймақ елдерінің экспорттық кірісіне әсер етуде.

- Валюталық тәуекелдер және тұрақсыздық. АҚШ пен Қытай арасындағы сауда шиеленістерінің күшеюі валюта нарықтарына әсер етті. Юаньның долларға шаққандағы әлсіреуі аймақтағы валюта бағамына, соның ішінде қырғыз сомына әсер етті. Валютаның тұрақсыздығы сыртқы экономикалық қызметті жоспарлауды қиындатады және импорттаушылар мен экспорттаушылар шығындарын арттырады.

- Қырғызстан арқылы қайта экспорттың азаюы. Қырғызстан Ресейге және басқа ЕАЭО елдеріне жөнелтілетін Қытай тауарлары үшін транзиттік ел ретінде маңызды рөл атқарады. Алайда логистиканың нашарлауы және бұл елдердегі сұраныстың өзгеруі реэкспорт көлемінің төмендеуіне әкеледі. Бұл көтерме саудадан, көлік секторынан және алымдардан түсетін түсімдерге кері әсерін тигізді.

Айқын қиындықтарға қарамастан, АҚШ пен Қытай арасындағы сауда соғысы Қырғызстан үшін де белгілі бір мүмкіндіктер туғызады. Қытай-АҚШ қатынастарындағы тұрақсыздық жағдайында Қырғызстан сауда ағынының бір бөлігін басқа елдерге қайта бағыттауы мүмкін. Мысалы, Қырғызстанның ЕАЭО-ға кіруі қазірдің өзінде Ресей мен Беларусь нарығына шығуды жеңілдетті. Қытайдың импорттық тауарларының қымбаттауы жергілікті өндірістің дамуына түрткі болуы мүмкін. Мемлекеттің қолдауымен, әсіресе жеңіл және тамақ өнеркәсібінде Қытай импортын алмастыруға қабілетті шағын кәсіпорындар құруға болады. Қырғызстан өзінің географиялық орналасуын Қытай мен ЕАЭО елдері арасындағы транзиттік хаб ретінде пайдалана алады. Көлік инфрақұрылымын дамыту және логистиканы цифрландыру осы саладағы қызмет экспортын арттырады. Кейбір шетелдік инвесторлар АҚШ пен Қытай арасындағы тарифтерден аулақ болуға тырысып, өндірісті орналастыру үшін «бейтарап» елдерді іздейді. Қырғызстан өзінің еркін экономикалық аймағы мен төмен салықтардың арқасында, әсіресе монтаж өнеркәсібі үшін тартымды жағдайлар ұсына алады.

АҚШ пен Қытай арасындағы сауда соғысы соңғы жылдардағы экономикалық күн тәртібін анықтаған негізгі оқиғалардың біріне айналды. Қырғызстанның тікелей қатысы болмаса да, бұл ел өз әсерін сауда ағынының өзгеруі, бағаның өсуі, валюта нарығындағы тұрақсыздық және Қытай инвестициясының баяулауы арқылы сезінуде. Сонымен қатар, бұл сын-қатерлер Қырғызстан экономикасының ішкі трансформациясы үшін ынталандыруға айналуы мүмкін. Мемлекеттің сауатты саясаты мен белсенді ұстанымымен ел қазіргі жағдайды әртараптандыру, өз өндірісін дамыту және аймақтық ынтымақтастықты нығайту мүмкіндігі ретінде пайдалана алады. 

Мухаметжан Ақбота Ерлікқызы