қаралымдар: 1168 оқырман

ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ЖАСТАРДЫҢ САЯСИ САНАСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ЫҚПАЛЫ

Кіріспе

Қазіргі таңда Қазақстанда Интернетке деген сұраныс қаншалықты зор болса, қолжетімділігі де соншалықты артты. Интернетті белсенді түрде пайдаланушылар санының көз ілеспес шапшаңдықпен өсуі мен мобильді интернеттің қолжетімді болуымен әлеуметтік желілер азаматтардың күнделікті өмірінде маңызды рөл атқара бастады.

Бүгінгі таңда Қазақстанда келесі әлеуметтік желілер кең таралған: Facebook, Instagram, Vkontakte және WhatsApp, YouTube, Telegram және басқа да медиа платформалар. 2025 жылдың басында Қазақстандағы жасы 14–35 аралығындағы жастар үлесі шамамен 9,0% болғанын ескерсек, бұл азаматтар саны шамамен 20,7 млн × 9,0% ≈ 1,86 млн адам екенін көрсетеді . Сондай-ақ, 16–74 жас аралығындағы халықтың 96,2%-ы интернетті пайдаланады деп хабарланған (2024 ж. мәліметі бойынша)[1].

Жастар әдетте орта халыққа қарағанда цифрлық сауатты болатындықтан, бізге жастары интернетке қол жеткізу көрсеткіші жоғары болады деп қарастыруға болады. Сонымен: жастар саны (18–24 жас):≈ 1,86 млн, Интернетті пайдаланатын жастар:≈ 1,86 млн × 96,2% ≈ 1,79 млн адам. 2025 жылы Қазақстанда шамамен 1,8 миллион жас (18–24 жас аралығында) интернетті белсенді түрде пайдаланған. Қазақстан Республикасының Жастар саясаты туралы заңына сәйкес, жастар санатына 14 пен 35 жас аралығындағы адамдар кіреді, бірақ Батыс елдерінің кейбір құжаттарында жастардың ең жоғарғы шегі 34-35 жас аралығында. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы әлеуметтік желіні пайдаланушылардың ең үлкен тобы – жастар.

Жастар уақытының едәуір бөлігін әлеуметтік желілерде өткізеді және күн ішінде көптеген саяси хабарламаларды көреді: Instagram жаңалықтар лентасынан ақпарат, Facebook-тегі күнделікті жазбалар, YouTube-тегі саяси пікірталастар немесе достары мен туыстарының WhatsApp хабарламалары. Әлеуметтік желіде жарияланған саяси контент азаматтардың саяси біліміне, көзқарасына, мінез-құлқына, сондай-ақ саяси белсенділігіне әсер етеді.

Сондықтан бұл зерттеудің мақсаты – 2025 жылдың қаңтар-ақпан айлары аралығындағы Алматы қаласында тұратын 18-21 жас аралығындағы жастардың саяси мінез-құлқына әлеуметтік медианың саяси мазмұнының әсерін талдау. Цифрлық медианы пайдалану жастар өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Жақында JIM зерттеуіне сәйкес, 18 бен 35 жас аралығындағы жастардың барлығы дерлік смартфонды белсенді түрде пайдаланады. Сонымен қатар, 58% Instagram-ды пайдаланса, 46% TikTok-ты күнделікті немесе аптасына бірнеше рет пайдаланады. Дегенмен, YouTube, TikTok немесе Instagram сияқты модерацияланбаған және алгоритмге негізделген ұсыныстар мазмұны оңай тексерілмейтін платформаларды білдіреді. Жастар сонымен қатар қастандық теорияларымен, жалған жаңалықтармен және өшпенділік сөздерімен үнемі байланыста болады[2].  

 Зерттеу сауалнама әдісі арқылы жүргізілді. Сауалнамада жабық және ашық 10 сұрақ қамтылды. Респонденттер саны – 100. Олардың жасы 18 мен 21 жас аралығында. Мәліметтер Google Forms арқылы жинақталып, сандық және сапалық әдістермен талданды. Сауалнамаға қатысқан жастардың 80%-дан астамы мұндай мазмұнды сирек кездестіретінін айтты. Ең сорақысы, студенттердің жартысына жуығы D21 Digital Index 2022-2023 көрсеткендей, ақпарат суретке немесе бейнеге байланысты болса, желідегі ақпаратқа сенеді. Жалпы популяцияда әрбір үштен бірі ғана солай етеді. Бұл тақырыптар мектеп сабақтарында да қарастырылғанымен, ең көп таралған стратегия анықталған кезде мұндай мазмұнды елемеу болып табылады. 2022 жылғы JIMplus зерттеуі жастардың цифрлық медианы жиі және табиғи пайдалануы автоматты түрде жоғары медиа сауаттылыққа әкелмейтінін көрсетеді. Себебі «цифрлық жергілікті тұрғындар» термині мынаны көрсетеді: респонденттердің тек 4% ғана барлық үлгілі жалған мәлімдемелерді анықтай алды.

 

Нәтижелер

Бірақ қауіп факторын құрайтын қауіпті мазмұнның кездейсоқ табылуы ғана емес. Әлеуметтік медиа мен цифрлық платформалардың өсуі саяси ақпараттың жаңа жолдарын ашты, сонымен бірге медиа ландшафтты бұзды және жалған ақпаратқа қатысты алаңдаушылықты күшейтті. Осы өзгерістер мен қиындықтарды ескере отырып, жастарға дауыс беруге және азаматтық өмірге қатысуға қажетті ақпаратпен қалай және қайдан қол жеткізуге болады деген сұрақ басты мәселеге айналды. 2024 жылғы сайлау кезінде және одан кейін сандық платформалардың, подкасттардың, ықпал етушілердің және дауыс беру мен саяси мәселелер туралы дәстүрлі емес ақпарат көздерінің рөлі туралы көп әңгіме болды[3]. CIRCLE-дің 2024 жылғы сайлаудан кейін бірден жүргізген жастар арасында (18-34 жас аралығындағы) эксклюзивті сауалнамасына негізделген бұл жаңа талдау әлеуметтік медиа мен цифрлық платформалардың қазір жастардың саяси ақпарат рационында ойнайтын басты рөлін растайды.

Бірақ біздің қорытындыларымыз жастардың медианы тұтынуы туралы әңгімелерге нюанс қосады және олар жастарды қалай жеткізу және оларды тарту туралы жиі кездесетін кейбір идеяларға қарсы тұрады. Әлеуметтік медиа мен цифрлық платформалар жастардың сайлау мен мәселелер туралы білуінде үлкен рөл атқарады. 2024 жылғы сайлау циклі кезінде саяси ақпараттың негізгі үш көзін атауды сұрағанда, жастардың 77% кем дегенде осы әлеуметтік медиа немесе цифрлық платформалардың біреуін таңдады: Twitter, Facebook, Instagram, TikTok, Reddit, YouTube, Twitch немесе «басқа әлеуметтік медиа». Сонымен қатар, 16% жоғарыда аталған әлеуметтік желілерді немесе платформаларды үш негізгі саяси ақпарат көзі ретінде атады[4].

Дегенмен, жаңалықтар веб-сайттары немесе жаңалық қолданбалары әлі де барлық жастар арасында сайлау туралы ақпараттың ең үлкен көзі болды: 35% оны ең жақсы үш көздің бірі ретінде таңдады. Жаңалықтар сайттары қолданбалары жастардың негізгі ақпарат көздері ретінде YouTube (29%), TikTok (25%), Instagram (24%), Facebook (23%) және ірі желілік теледидар жаңалықтары (21%) болды. Айта кету керек, бұл медиа түрлерінің немесе платформаларының көпшілігі бейне мазмұнға бағытталған, бұл бейнелердің жастардың ақпараттық диетасындағы басымдылығын көрсетеді[5].

Сондай-ақ кейбір қоғамдық әңгімелерде подкасттарға үлкен мән берілгеніне қарамастан, жастардың тек 11%-ы сайлау туралы ақпаратты подкасттардан немесе ағындық радиодан естігенін айтқан. Дегенмен, кейбір жастар YouTube-тен подкасттардың бейне нұсқаларын көруі немесе әлеуметтік медиа платформаларынан клиптерді көруі мүмкін. Біздің деректеріміз сондай-ақ саяси ақпарат көздерінде нәсіл, этникалық, жыныс және әлеуметтік-экономикалық мәртебе бойынша кейбір айырмашылықтарды көрсетеді, олар әртүрлі жастардың сайлауды қалай біліп, бастан өткеретінін көрсетеді. Әлеуметтік медиа қазіргі уақытта жастар үшін ақпараттың негізгі көзіне айналды, бұл олардың жаңалықтарды қалай қабылдауын және саяси мазмұнмен араласуын түбегейлі өзгертеді. Instagram, TikTok және Twitter сияқты платформалар қазір жастар мазмұнмен нақты уақыт режимінде байланысатын, оны бөлісетін және талқылауларға қатысатын маңызды орталықтар ретінде қызмет етеді. Жастардың жаңалықтар мен саясатқа араласуындағы кеңірек өзгерістердің белгісі ретінде әлеуметтік медиа саяси ақпараттың негізгі көзі ретінде дәстүрлі медианы ығыстырып тастады. Зерттеулер көрсеткендей, әлеуметтік медиа кәдімгі жаңалықтар көздерін біртіндеп ауыстырады, жастардың 90%-ға жуығы саяси және әлеуметтік мәселелер талқыланатын платформаларда үнемі жаңалықтарды оқиды. Әлеуметтік желілерде жастар енді саяси тұлғалармен араласып, шешім қабылдай алады және дәстүрлі БАҚ арқылы бұрын мүмкін болмаған тәсілдерден хабардар бола алады[6].

Жастардың пікірлері мен әрекеттері болашақ үкіметтер мен әлеуметтік нормаларды қалыптастыратындықтан, олардың саяси процестерге қатысуы демократияға айтарлықтай әсер етеді. Саяси дискурсқа жаңа көзқарастар мен сындарлы идеяларды енгізе отырып, демократиялық режимдердің сақталуын қамтамасыз ету үшін жас ұрпақты тарту өте маңызды. Оның үстіне, әлеуметтік желілердің өркендеуі саяси салаларда тарихи тұрғыдан аз қамтылған жастарға маңызды мәселелер төңірегінде ұйымдасып, саяси күн тәртібіне әсер ететін қуатты құрал берді. Росоктың (2024) айтуынша, әлеуметтік медиа әсіресе сайлаудан тыс уақытта жастар оны әлеуметтік әділеттілік пен қоршаған ортаны сақтау сияқты себептер туралы хабардар болу үшін пайдаланатын кезде қатты әсер етеді. Әлеуметтік медиа жас ұрпаққа қаржылық және географиялық шектеулерді жеңуге көмектесіп, олардың ұжымдық саяси дауысын арттырады[7].

Бұл зерттеудің мақсаты – әлеуметтік медианың жастардың саясатқа қол жеткізуіне және қатысуына қалай әсер ететінін зерттеу, оның оң әсерлері мен ықтимал кемшіліктерін көрсету. Әлеуметтік медиа өзара әрекеттесу және араласу үшін көптеген мүмкіндіктер ұсынса да, ол жалған ақпараттың таралуы және пікірлерді поляризациялай алатын жаңғырық камераларын құру сияқты қиындықтарды тудырады[8]. Әлеуметтік медиа жастардың саяси белсенділігін арттыра алады, бірақ ол сонымен қатар пайдаланушылардың алдын ала түсініктерін растайтын алгоритмге негізделген мазмұнның арқасында жалған ақпараттарға да алданып қалуын растайды. Бұл қарама-қайшы көзқарастарға және тіпті үлкен саяси әңгімеден бас тартуға әкелуі мүмкін. Бұл шолуда әлеуметтік медиа материалдарының әртүрлі нысандары, соның ішінде терең әңгімелерден бастап, пікір білдіретін жазбаларға дейін жастардың саяси мәселелерді түсінуі мен араласуына әсер ететін жолдар қарастырылады[8].

Бұл зерттеу жастардың әлеуметтік желілерде кездесетін ақпараттың үлкен көлемін тиімді пайдалану үшін сыни ойлау дағдылары мен цифрлық сауаттылығын дамытудың маңыздылығын көрсетеді. Оқытушылар мен саясаткерлер жастарды осы дағдылармен қаруландыруда, олардың дереккөздерді сыни тұрғыдан бағалау және саяси дискурсқа оң әсер ету қабілетін арттыруда маңызды рөл атқарады. Жақында жүргізілген зерттеулерді синтездеу арқылы бұл шолу әлеуметтік медиа жастардың саяси белсенділігіне оң және теріс әсер етуі мүмкін екенін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді[9]. Ол сондай-ақ әлеуметтік медианы пайдаланудағы мәдени айырмашылықтардың әсері және жаһандық деңгейде жастардың саяси қатысуының салдары сияқты болашақ зерттеулердің бағыттарын анықтайды. Бұл бағалаудың түпкі мақсаты – әлеуметтік медианың жастардың саяси араласуындағы рөлі туралы теңгерімді перспективаны ұсыну және оның қиындықтарын азайту кезінде оның пайдасын барынша арттыру үшін практикалық ұсыныстар беру. Әлеуметтік медиа мен онлайн-жаңалық платформалар цифрлық медианың өсуімен саяси араласудың маңызды құралына айналды. Бұл платформалар ашықтықты, қоғамдық диалогты және нақты уақыттағы ақпаратқа қол жеткізуді ынталандыру арқылы адамдарға саяси процестерге белсенді қатысуға мүмкіндік береді. Саясаттағы цифрлық медианың басты артықшылықтарының бірі - оның қолжетімділігі. Facebook, Instagram және Twitter сияқты әлеуметтік медиа платформалары адамдарға қаржылық жағдайына немесе орналасқан жеріне қарамастан кез келген уақытта саяси оқиғалардан хабардар болуға мүмкіндік береді. Тұтынушылар әлеуметтік медиадағы белгілі бір көшбасшыларға, топтарға және субъектілерге ілесу арқылы саяси материалмен неғұрлым бейімделген түрде әрекеттесе алады[10].

Әлеуметтік медиа сонымен қатар саяси ақпаратты талқылауды, бөлісуді және тұтынуды жеңілдету арқылы бірлескен дискурсты ынталандырады. Хэштегтер мен өзекті тақырыптарды пайдалана отырып, пайдаланушылар пікірлес адамдармен араласа алады немесе маңызды мәселелер туралы кеңірек сөйлесуге ықпал ете алады. Әлеуметтік медиа негізгі бұқаралық ақпарат құралдары назардан тыс қалдыруы мүмкін дауыстарды күшейту арқылы саяси дискурсты демократияландырып, жалпы белсенділік пен ұжымдық насихатты жеңілдетеді. Сонымен қатар әлеуметтік медианың қатысу мүмкіндіктері пайдаланушыларға саяси әңгімелерге белсенді қатысуға мүмкіндік береді[11]. Facebook және YouTube сияқты веб-сайттардағы тікелей трансляция және түсініктеме бөлімдерінің арқасында саясаткерлер мен қарапайым адамдар енді нақты уақытта өзара әрекеттесуі мүмкін. Бұл өзара әңгіме саяси көшбасшыларды өз сайлаушыларының алаңдаушылығына тезірек әрекет етуге шақырады және қоғамды саяси процеске көбірек тартуға итермелейді. Әлеуметтік медиадағы саяси дискурсқа әсер ету мен азаматтық қатысудың жоғары деңгейі арасындағы корреляцияны көрсететін зерттеулерге сәйкес, өздерін қызықтыратын тақырыптармен байланысты сезінетін адамдар ерікті болуға, петицияларға қол қоюға және митингілерге қатысуға көбірек бейім[12]. Артықшылықтарына қарамастан, әлеуметтік медианың саясаттағы рөлі қиындықтарсыз емес. Бұл платформалардағы ақпаратпен бөлісудің қарапайымдылығы сонымен қатар қоғамдық пікірді поляризациялауы және сенімді жаңалықтар көздеріне деген сенімін әлсіретуі мүмкін жалған ақпарат пен бейтарап мазмұнның жылдам таралуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар әлеуметтік медиа алгоритмдері көбінесе жаңғырық камераларын жасайды, бұл адамдарды негізінен өздерінің бар нанымдарын күшейтетін перспективаларға ашады. Оланиран (2020) әлеуметтік медианың саяси құрал ретінде сенімділігіне нұқсан келтіретін осы мәселелерді атап өтті, өйткені пайдаланушылар сенімді ақпарат пен сенсацияланған мазмұнды ажырата алмай қалуы мүмкін[13].

Әлеуметтік желі кең көлемде қолданылуына байланысты өскелең ұрпақ үшін саяси жаңалықтардың негізгі көзіне айналды. Зерттеулер көрсеткендей, жас ұрпақ әлеуметтік медианы қол жетімділігі, жеделдігі және теңшеу мүмкіндіктеріне байланысты саяси ақпараттың негізгі көзі ретінде пайдалануды жөн көреді. Пайдаланушыларға өздерінің мүдделері мен көзқарастарымен бөлісетін жаңалықтар агенттіктеріне, адвокаттық топтарға және саясаткерлерге жазылуға мүмкіндік беру арқылы әлеуметтік медиа жастардың саяси сауатының өсуіне барынша мүмкіндік береді.

Талқылау

Зерттеу нәтижелері Z ұрпағының әлеуметтік желідегі медиасауаттылығы орта деңгейде екенін, бірақ бұл бағыттағы түсініктері біртіндеп жетіліп келе жатқанын көрсетті. Жастардың басым бөлігі (55%) ақпаратты тексеруге тырысатынын айтқанымен, тек аз ғана бөлігі (8%) кәсіби фактчекинг құралдарын қолданатынын атап өтті. Бұл – медиасауаттылықтың когнитивтік деңгейі қалыптаса бастағанын, алайда операциялық дағдылар (мысалы, фактчекинг сайттарын пайдалану, алгоритмдік манипуляцияларды тану) әлі де әлсіз екенін көрсетеді.Бұл нәтижелер медиасауаттылық теорияларымен, соның ішінде Дэвид Баккингемнің (2003) «сыни медиа білім» ұғымымен сәйкес келеді. Баккингем жастарды жай ғана техникалық тұтынушы емес, медиаға сын тұрғысынан қарай алатын белсенді қолданушы ретінде тәрбиелеуді ұсынады. Осы тұрғыдан алғанда, зерттеуге қатысқан респонденттердің тек жартысы ақпараттың рас-өтірігін салыстыру арқылы анықтайтынын айтқаны – білім беру жүйесінде бұл саланың жеткілікті түрде енгізілмегенін байқатады. Жастардың қауіпсіздік мәдениеті де әртүрлі деңгейде екені анықталды. Респонденттердің 60%-ы жеке ақпаратын жарияламауға тырысатынын айтқанымен, 15%-ы ешқандай қауіпсіздік шарасын қолданбайтынын көрсетті. Бұл – сандық теңсіздік ұғымының (digital inequality) бір көрінісі: барлық жастар цифрлық ортада бірдей дайындықпен әрекет етпейді. Әлеуметтік жағдай, білім деңгейі және отбасындағы цифрлық тәрбие сияқты факторлар бұл айырмашылықты тереңдетуі мүмкін[14]. Сондай-ақ, жастардың әлеуметтік желідегі этикалық нормаларға деген көзқарасы да ерекше назар аударарлық. 65% респондент теріс пікірлерді кибербуллинг деп таныған, ал 20%-ы оны сөз бостандығы ретінде бағалаған. Бұл цифрлық этика мен тұлғалық жауапкершілік арасында тепе-теңдік орнатудың өзектілігін көрсетеді. Заманауи зерттеулер (boyd, 2014) жастардың цифрлық кеңістікте өзін таныту мен өзгені сыйлау арасындағы тепе-теңдікті табуы күрделі үдеріс екенін дәлелдейді. Сауалнамадағы ашық жауаптардан байқалғандай, жастар медиасауаттылықты арттыру үшін мектеп бағдарламасына арнайы пән енгізу, TikTok, Instagram сияқты платформаларда ақпаратты модерациялау саясатын күшейту қажеттігін атап өтуде. Бұл олардың тек тұтынушы емес, белсенді азаматтық позицияға ие медиақолданушылар ретінде қалыптасып келе жатқанын көрсетеді[15]. Тұтастай алғанда, бұл зерттеу Z ұрпағының цифрлық ортадағы мінез-құлқы мен ақпаратпен жұмыс істеу дағдылары күрделі, көпқырлы екенін айғақтайды. Қазақстанда медиасауаттылықты жүйелі түрде дамыту үшін білім беру, мемлекеттік саясат және платформалар арасындағы үшжақты әріптестік қажет.

Қорытынды

Зерттеу нәтижелері Z ұрпағының әлеуметтік желідегі медиасауаттылығы қалыптасу үдерісінде тұрғанын көрсетті. Респонденттердің басым бөлігі ақпаратты тексеруге бейім болғанымен, тек аз ғана бөлігі кәсіби фактчекинг құралдарын қолданатынын мәлімдеді. Бұл жастардың ақпараттық ортада сын тұрғысынан ойлауға икемі бар екенін, алайда медиасауаттылықтың практикалық қырлары жеткіліксіз дамығанын аңғартады. Сонымен қатар, қауіпсіздік мәдениеті мен этикалық ұстанымдар да біркелкі емес: бір бөлігі әлеуметтік желідегі мінез-құлқына жауапкершілікпен қараса, екінші тобы оны сөз бостандығы аясында қабылдайды. Бұл – цифрлық этика мен жеке жауапкершілік арасындағы шекараны нақтылау қажеттігін көрсетеді.

Осыған байланысты келесі ұсыныстар беріледі:

1. Мектеп пен ЖОО бағдарламасына медиасауаттылық курстарын енгізу;

2. Жастар үшін қолжетімді цифрлық қауіпсіздік тренингтерін ұйымдастыру;

3. Әлеуметтік желі платформаларымен бірлесіп, фейк ақпаратқа қарсы цифрлық мәдениет қалыптастыру.

Z ұрпағы – болашақтың белсенді ақпараттық тұтынушысы ғана емес, сонымен бірге контент жасаушысы. Сондықтан олардың медиасауатты, саналы және қауіпсіз әрекет ететін азамат болып өсуі – мемлекет пен қоғам алдындағы маңызды міндет.


 Кеңесов Әкежан Бақытұлы