қаралымдар: 187 оқырман

КАСПИЙ ТЕҢІЗІ ТҮБІМЕН ТӨСЕЛЕТІН ЦИФРЛЫҚ ДӘЛІЗ: ӘЗЕРБАЙЖАН МЕН ОРТАЛЫҚ АЗИЯҒА СУАСТЫ ТАЛШЫҚТЫ-ОПТИКАЛЫҚ КАБЕЛЬ НЕ ҮШІН ҚАЖЕТ?

2026 жылғы Мюнхенде сөйлеген сөзінде Ильхам Әлиев Әзербайжанның Каспий теңізінің шығыс жағалауына дейін суасты талшықты-оптикалық кабель тарту жобасын ілгерілетіп жатқанын мәлімдеді. Бұл бастама бұған дейін іске қосылған Trans-Caspian Fiber Optic Cable Project және кеңірек Digital Silk Way тұжырымдамасының қисынды жалғасы ретінде қарастырылады. Қоғамдық мәлімдемелерде Әзербайжан мен Каспийдің шығыс жағалауы (Қазақстан) арасындағы цифрлық байланысты қалыптастыруға ерекше мән берілуде. Іс жүзінде Баку Каспийді тек энергетикалық және көлік дәлізі ретінде ғана емес, деректер ағындары мұнай, газ және контейнерлік тасымалдармен тең дәрежеде геосаяси мәнге ие болатын цифрлық кеңістік ретінде ұсынуда.

Бұл қандай жоба және ол қалай жүзеге асырылады?

Суасты кабелі Қазақстандағы Ақтау қаласын Әзербайжан жағалауындағы Сумгаит ауданымен байланыстыруы тиіс. Бұл бағыт Орта дәліздің қолданыстағы көлік маршруттарының логикасын қайталайды.

Негізгі бағыттың ұзындығы шамамен 370–380 км (Ақтау – Сумгаит) деп бағаланса, резервтік бағыт ретінде ұзындығы шамамен 330 км болатын Құрық – Бузовна желісі қарастырылған.

Желінің есептік өткізу қабілеті шамамен 400 Тбит/с деңгейінде жоспарланған. Бұл болашақта трафик көлемінің өсуін қамтамасыз ететін айтарлықтай техникалық резерв қалыптастырады.

Жоба ұлттық телекоммуникациялық операторлар – Kazakhtelecom және AzerTelecom қатысуымен жүзеге асырылуда. Аталған компаниялар жобаны іске асыру үшін CASPINET B.V. бірлескен кәсіпорнын құрған. Инвестиция көлемі 50 млн АҚШ долларынан асады деп бағаланады. Коммерциялық пайдалануға беру 2026 жылға жоспарланған, оның ішінде 2026 жылдың екінші жартысы негізгі кезең ретінде белгіленген.

Жоба кеңірек Digital Silk Way стратегиясының құрамдас бөлігі болып табылады. Оның мақсаты Қытай – Орталық Азия – Каспий – Оңтүстік Кавказ – Еуропа бағыты бойынша азиялық және еуропалық трафик алмасу тораптарын байланыстыру. Осылайша Ресей аумағы арқылы немесе Таяу Шығыс арқылы өтетін оңтүстік бағыттарға балама цифрлық маршрут қалыптастыру көзделуде. Бұл тұрғыдан алғанда, Каспий жаңа цифрлық осьтің шеткері аймағы емес, орталық буынына айналуда.

Әзербайжан үшін стратегиялық маңызы

Баку үшін суасты кабелі елді энергетикалық, көлік және цифрлық бағыттарды біріктіретін толыққанды «үшбұрышты» хабқа айналдырудың маңызды қадамы болып табылады. Бұған дейін Әзербайжан серіктестеріне мұнай мен газды тасымалдау инфрақұрылымын, сондай-ақ Орта дәліз арқылы жүк транзитін ұсынған болса, енді оған халықаралық интернет-трафикті шоғырландыру және қайта бағыттау мүмкіндігі қосылады.

Біріншіден, бұл – келіссөздік ұстанымды күшейтетін фактор. Аймақтар арасындағы стратегиялық цифрлық магистральдар өтетін мемлекет сыртқы серіктестермен, соның ішінде Еуропалық Одақпен және ірі ақпараттық-коммуникациялық технологиялар компанияларымен диалогта қосымша артықшылыққа ие болады. Екіншіден, бұл экономиканың жаңа сегментін дамытуға негіз қалайды. Деректер орталықтары, бұлттық сервистер және платформалық экономика тұрақты әрі жоғары өткізу қабілеті бар, кідірісі төмен байланыс арналарына тікелей тәуелді.

Сонымен қатар жоба «Каспий – жағалаудағы мемлекеттердің бақылауындағы кеңістік» деген ұстанымға сәйкес келеді. 2018 жылғы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенция жағалаудағы мемлекеттерге теңіз түбімен суасты кабельдері мен құбырлар тарту құқығын бекітеді. Маршрут кабель өтетін теңіз түбі секторы тиесілі мемлекетпен келісім негізінде анықталады және барлық бес мемлекеттің міндетті түрде мақұлдауын талап етпейді. Бұл шешуші инфрақұрылымдық шешімдердің сыртқы акторлар емес, жағалаудағы мемлекеттердің бақылауында болуын қамтамасыз етеді.

Орталық Азия үшін салдары

Қазақстан және басқа да Орталық Азия елдері үшін Каспий түбімен өтетін кабель сыртқы цифрлық қосылу бағыттарын әртараптандыруға және дәстүрлі ресейлік маршруттарға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді. Жаңа бағыт: трафикті резервтеуге және желілердің тұрақтылығын арттыруға; Еуропалық түйіндерге дейінгі деректер жеткізу бағыттарын ықтимал қысқартуға; өңірде деректер орталықтары мен АКТ инвестицияларын орналастыруға негіз қалыптастыруға жағдай жасайды.

Сонымен қатар бұл жоба Әзербайжанмен инфрақұрылымдық өзара тәуелділікті күшейтеді. Цифрлық дәліз Бакудің «цифрлық Еуразия» сценарийіндегі транзиттік буын ретіндегі рөлін бекітеді. Осылайша жоба бір жағынан Орталық Азияның кейбір бағыттарға тәуелділігін азайтса, екінші жағынан жаңа инфрақұрылымдық тәуелділік құрылымын қалыптастырады.

Каспий геосаясатының цифрлық өлшемі

Суасты талшықты-оптикалық кабель жобасы Каспийді көпқабатты инфрақұрылымдық кеңістік ретінде қарастыру үрдісін күшейтеді. Мұнай-газ инфрақұрылымы (құбырлар мен экспорттық маршруттар), физикалық логистика (порттар, паромдар, теміржолдар) және деректер инфрақұрылымы (кабельдер, трафик алмасу нүктелері) біртұтас өңірлік архитектураны қалыптастырады. Осы архитектурада Әзербайжан өзін сыртқы ықпал объектісі ретінде емес, инфрақұрылымдық процестердің белсенді конструкторы ретінде көрсетуге ұмтылады.

Орталық Азия үшін бұл Каспийді жеке жобалар жиынтығы емес, кешенді стратегиялық инфрақұрылым ретінде қарастыру қажеттігін білдіреді. Суасты кабелін бірлесіп салу – тек байланыс мәселесі ғана емес, сонымен қатар өңірлік интеграция моделін таңдауға қатысты шешім. Деректер ағындары қай бағытпен өтеді, маршруттар қаншалықты әртараптандырылған және инфрақұрылымға қол жеткізу ережелерін кім айқындайды – осы сұрақтардың барлығы цифрлық өлшемді Каспий геосаясатының толыққанды бөлігіне айналдырады.


Меруерт Ертелеуқызы Шакирова