қаралымдар: 160 оқырман

ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ЕЛДЕРІНДЕГІ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕРІ

Сыбайлас жемқорлық – Орталық Азия елдерінің тұрақты дамуы мен институционалдық сенімділігінің ең күрделі кедергілерінің бірі. Бұл аймаққа кіретін Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан әлемдік Transparency International агенттігінің нәтижесі бойынша төмен позицияларда тұр, бұл өңірді қоршаған елдерге қарағанда сыбайлас жемқорлыққа жоғары тәуелділікке ұшырайтынын көрсетеді.[1]
Соған қарамастан әр мемлекет өз бетінше түрлі реформалар ұсынып, қажетті заңдық базаларын жетілдіруде.

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдері экономикадағы теңсіздікті күшейтіп қана қоймай, институционалдық тұрақсыздықты арттырады және инвестициялық ахуалды әлсіретеді. Осы мақалада біз макроэкономикалық көрсеткіштер, халықаралық рейтингтер және институционалдық механизмдердің өзара байланысына талдау жасаймыз.

Сыбайлас жемқорлық деңгейінің бағалануы. Халықаралық Transparency International зерттеулері Орталық Азия елдерінің көпшілігі сыбайлас жемқорлықты жоғары деңгейде сезінетінін көрсетеді. 2024 жылғы Индекс бойынша: Қазақстан – 40 балл, Өзбекстан – 32 балл, Қырғызстан – 25 балл, Тәжікстан – 19 балл және Түрікменстан – 17 балл жинады; бұл көрсеткіштердің барлығы 50 балдан төмен болғандықтан, өңір елдерінде мемлекеттік секторда айтарлықтай жемқорлық тәуекелдері бар екенін білдіреді.

Бұл рейтингтік позициялардың төмен болуы институционалдық бақылаудың әлсіздігін, құқық үстемдігі мен жариялылықтың шектеулігін көрсетеді. Индекс деңгейінің төмендеуі экономикалық, саяси және әлеуметтік салаларда жемқорлық тәуекелдерін қалыптастыратын құрылымдық проблемалардың бар екенін дәлелдейді.

Экономикалық салалардағы жемқорлық тәуекелдері. Коррупция экономикаға тікелей зиян келтіреді: сыртқы инвестициялардың төмендеуіне, мемлекеттік бюджеттің тиімді бөлінбеуіне, компаниялар мен жеке тұлғалар үшін нормативтік ауыртпалықтың артуына әкеледі. Дүниежүзілік банк пен басқа халықаралық зерттеулер көрсеткендей, жемқорлық шетелдік инвестициялардың тартылуына кері әсер етеді және еңбек нарығындағы бәсекелестікті әлсіретеді.[2]

Мысалы, энергетика секілді стратегиялық салаларда жемқорлық тәуекелдерінің болуы елдің инвестициялық тартымдылығын төмендетеді. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, халықаралық инвесторлар жемқорлық деңгейі жоғары елдерде жобаларды іске асырудан бас тартуы немесе қосымша шығындарға ұшырауы мүмкін.

Әлеуметтік секторлардағы жемқорлық практикалары. Білім беру саласы – жемқорлық тәуекелдерінің айтарлықтай көрініс табатын бөлігі. Орталық Азиядағы орта және жоғары білім жүйесінде пара беру, оқуға қабылдау немесе бағалар алу сияқты жемқорлық тәжірибелері білім сапасын төмендетеді және білікті кадрлардың жетіспеуіне әкеліп соғады. Бұл құбылыс экономикалық өнімділікті және еңбек нарығындағы өнімділік көрсеткіштерін төмендетеді.

Білім саласындағы жемқорлықтың әсері ерекше қиын: ол тиімді жұмыс күшінің қалыптасуына кедергі жасап, қазақстандық, қырғызстандық, өзбекстандық жастардың еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.

Сыбайлас жемқорлықты Institutional бақылау және реформалар. Кейбір елдерде антикоррупциялық реформалар жүзеге асырылуда: заңнамалық базаны жетілдіру, жариялылықты арттыру, мемлекеттік қызметтердің электрондық жүйелерін енгізу. Алайда академиялық зерттеулер көрсеткендей, бұл шаралар нәтижелі болу үшін тиімді мониторинг, тәуелсіз сот жүйесі және азаматтық қоғам белсенділігі қажет.

Орталық Азия елдері үшін жемқорлықпен күресте халықаралық стандарттарға бейімделген индикаторлар мен көрсеткіштерді қолдану маңызды. Мысалы, OECD-тің Integrity Indicators сияқты құралдар жемқорлықты болжау және басқару үшін деректер жинау мен талдау жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.[3]

Сыбайлас жемқорлық жиі институционалдық дисбаланс пен мемлекеттік бақылаудың әлсіздігінен туындайды. Заңдардың болуы тиімділікке кепілдік бермейді –олардың жүйелі түрде орындалуы маңызды. Бұл ретте жемқорлыққа қарсы саясаттың сәтті мысалы ретінде кейбір елдердің электрондық мемлекеттік қызметтерді енгізуі мен ашық бюджет жүйелерін дамытуын атап өтуге болады.

Институционалдық реформа жемқорлықты төмендетудің ғана емес, экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етудің де маңызды факторы болып табылады.

Орталық Азия елдеріндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдері жоғары деңгейде қалып отыр және бұл елдердің тұрақты дамуына кедергі келтіреді. Халықаралық рейтингтер мен салалық зерттеулер көрсеткендей, жемқорлық тек заң бұзушылық қана емес, қоғамдық институттардың тиімділігін төмендететін жүйелі феномен. Бұл тәуекелдерді төмендету үшін институционалдық механизмдерді нығайту, жариялылықты арттыру және тиімді мониторинг жүйелерін енгізу қажет.

Қорытынды. 

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендету жауапкершілікті қайта бөлуге, квазимемлекеттік сектордың нақты есептілігін күшейтуге және тұрақты меритократиялық нормаларды қалыптастыруға бағытталған құрылымдық институционалдық трансформацияны талап етеді. Институционалдық себептер жойылмайынша, сыбайлас жемқорлық реформаларға бейімделіп, Орталық Азия елдерінің орнықты даму әлеуетін шектеуді жалғастыра береді.

Бекқайыров Нұрсұлтан


[1] Transparency International. Corruption Perceptions Index 2023–2024. – Berlin: Transparency International Secretariat, 2024. URL: https://www.transparency.org.


[2] World Bank. Anticorruption and Governance: A Decade of Evidence. – Washington, DC: World Bank Group, 2023. URL: https://openknowledge.worldbank.org.


[3] OECD. Anti-Corruption Trends in Eastern Europe and Central Asia. – Paris: OECD Publishing, 2025. URL: https://www.oecd.org.


Eurasian Research Institute. The Risks of Corruption: The Case of Central Asia. – Astana, 2022. URL: https://www.eurasian-research.org.