қаралымдар: 242 оқырман

ОРТАЛЫҚ АЗИЯ: ҚЫТАЙДЫҢ ЖАҺАНДЫҚ БОЛАШАҒЫН АНЫҚТАЙТЫН СТРАТЕГИЯЛЫҚ ТОРАП

Орталық Азия - бұл жай ғана картадағы аймақ емес, әлемдік сауда мен энергетиканың болашағын қалыптастыратын стратегиялық торап. Еуропа, Азия және Таяу Шығыс тоғысқан жерде орналасқан, ол жаһандық экономикалық процестердің маңызды буынына айналады. Бұл Орталық Азияның қатысуымен 2025 жылы өтетін «С5+1» форматындағы алдағы саммиттермен расталады, бұл аймақты көпжақты дипломатия құрылымындағы маңызды элемент ретінде бөліп көрсетеді, ол жаһандық саяси және экономикалық байланыстарды нығайтуда негізгі рөл атқарады. Қолжетімді ақпаратқа сәйкес, экономикалық және саяси ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған осы жылы үш негізгі халықаралық саммит расталды. Астанада өтетін Қытай-Орталық Азия екінші саммиті энергетикалық ынтымақтастыққа ғана емес, сонымен қатар цифрлық экономика және жоғары технологиялық салалардағы ынтымақтастық мүмкіндіктерін де зерттеуі мүмкін. Сеулде өтетін Корея-Орталық Азия саммиті экономикалық байланыстарды атап өтеді, дегенмен оның мерзімі өзгеруі мүмкін. Самарқандта өтетін Парсы шығанағы араб мемлекеттерінің ынтымақтастық кеңесі және Орталық Азия саммиті Таяу Шығыспен инвестициялар мен саудаға баса назар аударады.

 2025 жылы осы үш саммиттің өткізілуі әлемдік қоғамдастықтың Орталық Азияға деген қызығушылығының артып келе жатқанын көрсетеді. Аймақ маңызды экономикалық әлеуетке және стратегиялық орналасуға ие бола отырып, халықаралық аренада маңызды ойыншыға айналуда.

Орталық Азияның орны толмас геосаяси артықшылықтары бар және Қытайдың жаһандық стратегиясында негізгі рөл атқарады. Тарихи тұрғыдан бұл аймақ маңызды сауда және транзит торабы болған, ал бүгінде ол «Белдеу және жол» бастамасы үшін өмірлік маңызды болып қала береді. Оның стратегиялық орналасуы Қытайды Еуропамен құрлық арқылы байланыстырып, теңіз маршруттарына қарағанда қауіпсіз және тиімді балама ұсынады. «Белдеу және жол» бастамасы аймақтағы инфрақұрылымдық жобаларға айтарлықтай инвестиция салды.

Соңғы жаңалықтарға сілтеме жасай отырып, 2024 жылдың соңында және 2025 жылдың басында Қытай-Қырғызстан-Өзбекстан темір жолының құрылысы қызу талқылануда. Өткен жылдың 27 желтоқсанында Қырғызстанда ондаған жылдар бойы талқыланып келген бұл көптен күткен жобаның іргетасын қалау рәсімі өтті. Темір жолдың бағыты Қашғардан (Шыңжаң, Қытай) басталып, Қырғызстандағы Торугарт асуы арқылы, одан кейін Жалал-Абад арқылы өтіп, Андижанда (Өзбекстан) аяқталады. Жалпы ұзындығы шамамен 486 километрді құрайды. Құрылыс аяқталғаннан кейін бұл магистраль Қытайдан Еуропаға және Таяу Шығысқа баратын ең қысқа жүк маршрутына айналады.

Бұған қоса, 2025 жылдың 1 қаңтарында Сианьнан Ташкентке жаңа жылдағы Қытай-Еуропа бағытындағы алғашқы жүк пойызы жөнелтіліп, тұрмыстық техника, тоқыма бұйымдары және химиялық өнімдер жеткізілді. Бұл рейс халықаралық тасымалдау аясында Сиань-Ташкент бірінші жылдамдықты теміржол желісінің іске қосылуы болды. Сиань негізгі көлік торабы болып қала береді, ал теміржол бағыттарының дамуы Орталық Азиямен сауда-экономикалық байланыстарды нығайтады. Жаңа теміржол бағыттары жүк тасымалдауды жеделдетеді және сауда байланыстарын күшейтеді. Аталған темір жолдар мен жылдамдық пойыздарының іске қосылуы Орталық Азия аймағының әлемдік логистикадағы рөлінің артқанын көрсетеді.

Қытайлық сарапшылардың пікірінше, логистикадан басқа, Орталық Азия энергетикалық ресурстарға, әсіресе Қытайдың энергетикалық қауіпсіздігі үшін шешуші мәні бар табиғи газ бен мұнайға бай. Сонымен қатар, аймақтың дамып келе жатқан экономикасы қытайлық тауарлар үшін айтарлықтай нарықтық мүмкіндіктерді ұсынады. 2024 жылдың 1 желтоқсанында Қытай мен Орталық Азияның Сыртқы істер министрлерінің бесінші отырысында екі тарап ынтымақтастықты тереңдетуге деген ұмтылысын растады, бұл сыртқы сауда үшін жаңа нарықтық мүмкіндіктерді ашады. Қытайлық дереккөздерде 2025 жылы қытайлық кәсіпорындарға Орталық Азиядағы ресурстар мен нарықтық сұраныстың артықшылықтарын пайдалануға, жергілікті нарықтардың ерекшеліктерін мұқият зерттеуге және сауданың тұрақты өсуіне және жаһандық дамуға ықпал ететін серіктестік байланыстарды белсенді түрде кеңейтуге кеңес беріледі.

Орталық Азия Қытайдың жаһандық дамуының кілті болып табылады, стратегиялық жағдайы, бай энергетикалық ресурстары және нарықтық әлеуеті бар. Алайда геосаяси бәсекелестік, аймақтық тұрақсыздық және сыртқы ықпалдар сақтық дипломатия мен шыдамдылықты талап ететін қиындықтар туғызады.

Қытайдың көзқарасы үстемдік үшін күресуге емес, бейбіт даму, өзара тиімділік және ұзақ мерзімді ынтымақтастық қағидаттарына негізделген. Экономикалық байланыстарды нығайта отырып және аймақтық динамиканы құрметтей отырып, Қытай Орталық Азияның өзінің жаһандық стратегиясындағы негізгі серіктес ретіндегі рөлін бекіте алады және бірлескен өркендеу мен тұрақтылықты қамтамасыз ете алады.

Қытай үшін Орталық Азия - бұл бір уақытта энергетикалық қазына және экономикалық ықпалын күшейтуге және энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін негізгі көлік дәлізі.

Кыдырбек Фарангис Алматбекқызы