қаралымдар: 222 оқырман

СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚТЫҢ ЭКОНОМИКА МЕН БАСҚАРУҒА ӘСЕРІ: ЖАСТАР КӨЗҚАРАСЫ

Сыбайлас жемқорлық – экономикалық даму мен тиімді мемлекеттік басқаруға елеулі қауіп төндіретін әлеуметтік-экономикалық құбылыс. Ол ресурстарды бөлудің әділеттілігін бұзып, инвестициялық ахуалды әлсіретеді және басқару институттарына деген қоғамдық сенімді төмендетеді. Осы тұрғыда жастардың сыбайлас жемқорлыққа көзқарасын зерттеу маңызды, себебі жастар болашақ экономикалық агенттер, басқарушылар және шешім қабылдаушылар ретінде қоғамның институционалдық дамуына тікелей әсер етеді.
Экономикалық теорияда сыбайлас жемқорлық ең алдымен институционалдық тиімсіздіктің көрінісі ретінде қарастырылады. Неоклассикалық көзқарас бойынша жемқорлық нарықтық механизмдерді бұрмалап, транзакциялық шығындарды арттырады және бәсекелестік қағидаларын әлсіретеді. Бұл жағдай экономикалық өсудің баяулауына және ресурстардың, билік тетіктерінің тиімсіз бөлінуіне әкеледі.
Америкалық экономист Роберт Клитгаард ұсынған классикалық модельге сәйкес: сыбайлас жемқорлық = монополия + дискрециялық өкілеттік–есептілік–ашықтық. Бұл формула мемлекеттік басқаруда монополиялық өкілеттіктер мен бақылаудың әлсіздігі жемқорлық тәуекелін күшейтетінін дәлелдейді. Жастар бұл жағдайда еңбек нарығында әділетсіздікке, мансаптық мүмкіндіктердің шектелуіне тап болады, бұл олардың экономикалық мінез-құлқына теріс әсер етеді.
Институционалдық экономика өкілдері, атап айтқанда Дуглас Норт, сыбайлас жемқорлықты формалды және формалды емес институттар арасындағы үйлесімсіздікпен байланыстырады. Егер ресми ережелер бейресми тәжірибелермен сәйкес келмесе, қоғамда жемқорлық тұрақты сипат алады. Бұл жастардың адами капиталының тиімді іске асуына кедергі келтіріп, «еңбек емес, байланыс шешеді» деген көзқарастың қалыптасуына ықпал етеді.
Менеджмент тұрғысынан сыбайлас жемқорлық басқару жүйесіндегі мотивация, бақылау және жауапкершілік механизмдерінің әлсіздігін көрсетеді. Егер нәтижеге негізделген басқару, ашық есеп беру және әділ бағалау жүйелері болмаса, жемқорлық тәуекелі артады. Жаңа мемлекеттік менеджмент (New Public Management) теориясы басқаруда тиімділік, ашықтық және нәтижелілік қағидаларын енгізу арқылы сыбайлас жемқорлықты азайтуға болады деп есептейді. Бұл тәсілде жастардың рөлі ерекше: олар заманауи басқару стандарттарын қабылдауға бейім және цифрландыру, ашық деректер, электрондық қызметтер арқылы басқарудағы сыбайлас жемқорлықты төмендетуге үлес қоса алады.

Орта Азия кеңістігіндегі басқару тәжірибесі және жастар. Орта Азия елдерінде басқару модельдері мен экономикалық институттардың даму деңгейі әртүрлі болғанымен, сыбайлас жемқорлық өңірлік сипаттағы ортақ мәселе болып табылады. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, жастар жемқорлықты әлеуметтік теңсіздіктің, жұмыссыздықтың және басқару сапасының төмендігінің басты себептерінің бірі ретінде қабылдайды. Аймақтық деңгейде жастардың басқару процестеріне қатысуы, кәсіпкерлік бастамалары мен азаматтық бақылау тетіктері жемқорлық тәуекелдерін азайтудың маңызды факторы ретінде қарастырылады.
Орта Азия елдері сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты жандандыруда және жастарды осы үдерістің белсенді қатысушылары етуге бағытталған шаралар жүргізуде. Әсіресе, өздерінің жастар ұйымдары арқылы.

Қорытынды. Экономикалық және басқару теориялары тұрғысынан сыбайлас жемқорлық институционалдық әлсіздіктің, басқару сапасының төмендігінің және экономикалық ынталандырулардың дұрыс құрылмауының нәтижесі болып табылады. Жастардың сыбайлас жемқорлыққа көзқарасы олардың экономикалық мінез-құлқына, басқару мәдениетіне және болашақтағы кәсіби ұстанымына тікелей әсер етеді. Сондықтан жастар арасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы экономикалық ойлау мен тиімді басқару қағидаларын қалыптастыру Орта Азия елдерінің тұрақты дамуының маңызды мақсаттарының бірі болып саналады.


Әдебиеттер тізімі: 

North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge: Cambridge University Press.

Klitgaard, R. (1988). Controlling Corruption. Berkeley: University of California Press.

Huntington, S. P. (1968). Political Order in Changing Societies. New Haven: Yale University Press.

Weber, M. (1978). Economy and Society. Berkeley: University of California Press.

Rose-Ackerman, S., & Palifka, B. J. (2016). Corruption and Government: Causes, Consequences, and Reform. Cambridge: Cambridge University Press.

Transparency International. (2024). Corruption Perceptions Index 2024. Berlin: Transparency International.

Әбдіғалиұлы, Б., & Қожахметов, Т. (2021). Қазақстандағы жастардың сыбайлас жемқорлыққа көзқарасы. Әлеуметтану журналы, 3(59), 45–56.

Еуразия ұлттық университеті. (2022). Жастардың құқықтық мәдениеті және сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік. Gumilyov Journal of Sociology, 2, 33–41.

Asian Development Bank. (2020). Anticorruption Reforms in Central Asia. Manila: ADB.