қаралымдар: 141 оқырман

ТҮРІКМЕНСТАНДАҒЫ ҚАУІПСІЗДІК: ОРТАЛЫҚТАНДЫРЫЛҒАН БАСҚАРУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТҰРАҚТЫЛЫҚТЫҢ ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Түрікменстан Орталық Азиядағы салыстырмалы түрде жабық мемлекеттердің бірі ретінде халықаралық рейтингтерде қауіпсіз елдердің қатарында жиі аталады. Ел аумағында соңғы жылдары қарулы қақтығыстардың, азаматтық соғыстың немесе террорлық сипаттағы оқиғалардың тіркелмеуі оны аймақтағы тұрақты мемлекеттердің қатарына енгізуге мүмкіндік береді. Алайда бұл жағдайды саяси жүйенің жалпы ерекшеліктерін ескермей бағалау елдің шынайы жағдайын толық түсінуге жеткіліксіз болуы мүмкін.

Демократиялық жүйелерде қауіпсіздік көбіне құқық үстемдігімен, қоғамдық келісіммен және азаматтардың саяси қатысуымен байланыстырылады. Түрікменстан жағдайында қауіпсіздік, негізінен, орталықтандырылған басқару және әкімшілік реттеу тетіктері арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл модельде қауіпсіздік азаматтардың құқықтарын қорғаудың ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік және саяси процестерді үйлестірудің құралы ретінде қарастырылады. Осы тұрғыдан алғанда, елдегі қауіпсіздік саясаты қоғамдық өмірдің көптеген саласын қамтитын кешенді сипатқа ие.

Халықаралық қауіпсіздік рейтингтері Түрікменстанды терроризм қаупі төмен және қазіргі кезеңде ішкі қарулы жанжалдар тіркелмеген мемлекет ретінде сипаттайды. Сонымен қатар, бұл көрсеткіштерді елдің саяси-институционалдық контекстінен тыс қарастыру оның даму моделін түсіндіруде шектеулерге әкелуі мүмкін. Қауіп деңгейінің төмен болуы саяси бәсекенің шектеулі сипатымен, ақпараттық кеңістіктің реттелуімен және азаматтық қоғам институттарының әлсіз дамуымен қатар байқалады. Осы факторлар қоғамдық қақтығыстардың ашық көрініс алу ықтималдығын төмендететін құрылымдық жағдай қалыптастырады.

Түрікменстанның сыртқы қауіпсіздік саясаты бейтараптық қағидатына негізделеді. Ел әскери-саяси одақтарға қатыспайды және халықаралық қақтығыстарға тартылмауға ұмтылады. Бұл стратегия сыртқы қатерлердің төмен деңгейде сақталуына ықпал еткенімен, қауіпсіздікті қамтамасыз етудің кооперативті немесе көпжақты үлгілерінен гөрі, сақтық пен шектеулі өзара әрекеттесуге негізделген тәсілді қалыптастырғаны байқалады. Осылайша қауіпсіздік сыртқы интеграция арқылы емес, белгілі бір дәрежеде саяси-дипломатиялық оқшаулану арқылы жүзеге асырылады.

Ішкі тұрақтылықтың институционалдық негіздері де орталықтандырылған басқару логикасымен тығыз байланысты. Елде саяси бәсекенің шектеулі болуы, оппозициялық құрылымдардың әлсіз дамуы саяси процестердің салыстырмалы түрде біртектес болуына әкеледі. Ақпараттық кеңістіктің реттелуі қоғамдық пікірдің қалыптасуына әсер етсе, қауіпсіздік органдарының кең өкілеттілігі әлеуметтік тәртіпті сақтауда маңызды рөл атқарады. Осы жағдайлар қоғамдағы саяси белсенділіктің төмен деңгейін және әлеуметтік тұрақтылықтың әкімшілік құралдар арқылы қамтамасыз етілуін сипаттайды.

Саясаттану әдебиетінде мұндай басқару үлгілері орталықтандырылған немесе әкімшілік басымдығы бар тұрақтылық модельдері ретінде қарастырылады. Бұл модельдерде мемлекеттік жүйенің өміршеңдігі қоғамдық қолдаудан немесе саяси бәсекеден гөрі, басқару тиімділігіне, ресурстарды бөлу тетіктеріне және бақылау механизмдеріне сүйенеді. Түрікменстандағы қауіпсіздік жүйесі де осы логикаға сәйкес келеді, яғни тұрақтылық саяси бәсекенің кең ауқымына емес, басқару жүйесінің үйлесімділігіне негізделеді.

Сонымен қатар, әкімшілік реттеуге сүйенген тұрақтылық ұзақ мерзімді даму тұрғысынан белгілі бір шектеулер туындатуы мүмкін. Институционалдық бейімделудің баяулауы, әлеуметтік мобильділік мүмкіндіктерінің тарылуы және реформалық үдерістердің қарқынының төмен болуы басқару моделінің ықтимал салдары ретінде қарастырылады. Ашық саяси арналардың шектеулі болуы әлеуметтік мәселелердің шешілу механизмдерін күрделендіруі мүмкін, бұл өз кезегінде даму саясатына қосымша міндеттер жүктейді.

Қорытындылай келе, Түрікменстандағы қауіпсіздік пен тұрақтылық орталықтандырылған басқару және әкімшілік реттеу жағдайында қалыптасқан институционалдық модельдің нәтижесі ретінде көрінеді. Халықаралық рейтингтердегі қауіпсіз мемлекет бейнесі елдегі саяси және басқару жүйесінің ерекшеліктерін ескере отырып талданғанда ғана толық түсіндіріле алады. Ұзақ мерзімді перспективада тұрақтылықты сақтау мен әлеуметтік-экономикалық дамуды үйлестіру Түрікменстан үшін негізгі стратегиялық міндеттердің бірі болып қала бермек. 

Байсалбек Олжас Айтжанұлы