ТӘЖІКСТАННЫҢ РОҒУН СУ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСЫ
Роғун су электр станциясы (ГЭС) Тәжікстанның Вахш өзенінде орналасып, Орталық Азиядағы ең ауқымды және стратегиялық маңызы бар энергетикалық жобалардың бірі болып табылады. Құрылыстың жобасы 1976 жылы басталып, ондаған жылдар бойы түрлі қаржылық, техникалық және саяси кедергілерге тап болды. Роғун ГЭС әлемдегі ең биік бөгет болмақ, оның биіктігі 335 метрді құрайды, ал қуаты 3600 МВт-қа жетіп, бұл оны Орталық Азиядағы ең ірі су электр станциясына айналдырады. Құрылыс алты агрегатты орнатуды жоспарлап отыр, олардың әрқайсысының қуаты 600 МВт. 2018 жылдың 16 қарашасында бірінші агрегаттың қуаты 120 МВт болатын іске қосылуы өтті, ал бір жыл өткен соң Тәжікстанның мемлекеттік тәуелсіздігінің 28 жылдығына орай екінші агрегат іске қосылды.
Жоба аяқталғаннан кейін Роғун ГЭС Тәжікстанның 10 миллиондық халқын тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуімен қатар, Пакистан сияқты көрші елдерге де энергия көзін ұсынатын болады, бұл CASA-1000 бағдарламасы аясында жүзеге асырылмақ. Құрылыстың қаржыландыруы халықаралық қаржы институттары арқылы жүргізіледі, олардың қатарында Дүниежүзілік банк, Азия Даму Банкі, Ислам Даму Банкі және басқалар бар. Итальяндық Salini Impregilo компаниясы станцияның құрылысын аяқтауды тендер арқылы өз мойнына алған және құрылыс жұмыстары бойынша белсенді қызмет атқаруда. Бұған қоса, Қытай, Иран, Ресей және басқа да елдерден 50-ден астам халықаралық мердігерлер жобада жұмыс істеуде.
Тәжікстан құрылысты аяқтау үшін едәуір қаржы тартуда. 2023 жылдың желтоқсанында Сауд Арабиясының Даму Қоры Тәжікстанға Роғун ГЭС құрылысы үшін жеңілдетілген несие беру туралы шешім қабылдады. Сондай-ақ, Кувейт Араб экономикалық даму қоры 16,7 миллион доллар көлемінде несие бөлді. 2024 жылы Дүниежүзілік банк жобаға қолдау көрсету үшін 350 миллион доллар көлемінде грант бөлді. Дүниежүзілік банктің Еуропа және Орталық Азия аймағындағы вице-президенті Антонелла Бассани Роғун ГЭС жобасы Тәжікстан мен Орталық Азия елдеріне таза энергияға көшу, экономикалық өсімді ынталандыру және климаттың өзгеруіне тұрақтылықты қамтамасыз етуге көмек көрсететінін атап өтті. Құрылыстың аяқталуына қажетті жалпы сома 6,29 миллиард долларды құрайды, оның едәуір бөлігі халықаралық гранттар мен жеңілдетілген несиелер арқылы қаржыландырылмақ. Бұған қоса, Тәжікстан электр энергиясынан түсетін табыстың 3%-ын жалпыұлттық пайданы бөлу бағдарламасына аударады, бұл қаражатты әлеуметтік қолдау шараларына, әсіресе кедей топтарды қолдауға жұмсау көзделген. Құрылыс аяқталғаннан кейін бұл үлес 5%-ға дейін артатын болады.
Роғун ГЭС Тәжікстан үшін экономикалық әлеуеті зор жоба болып табылады. Алайда экология мәселелері бойынша алаңдаушылық бар. Вахш өзені Амударияның саласы болып табылады, ол Арал теңізіне құяды, ал Вахштың бөгелуі Арал теңізінің экологиялық дағдарысын ушықтыруы мүмкін. Түркменстандық сарапшы Игорь Назаровтың пікірінше, аймақтың сейсмикалық белсенділігі де қауіп төндіреді, өйткені күшті жер сілкінісі болған жағдайда бөгеттің бұзылу қаупі бар. Нәтижесінде, уранды көшкіндер сияқты экологиялық катастрофалар орын алуы мүмкін, өйткені Тәжікстанда әлемдегі барлық уранның шамамен 40%-ы орналасқан. Роғун ГЭС-тің бұзылуы Вахш және Амудария өзендерінің суын радиоактивті ластауға алып келуі мүмкін. Табиғи апаттар да үлкен қауіп төндіруі мүмкін, мысалы, температураның өзгеруі, жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі және қардың еруі нәтижесінде су деңгейінің көтерілуі мүмкін, бұл Вахш өзенінің бойындағы кең аумақтарды су басуына әкеліп, елді мекендер мен ауыл шаруашылығы жерлерін суға толтыруы ықтимал. Осы қауіп аймағында Тәжікстаннан басқа көрші елдер – Өзбекстан, Түркменстан, Ауғанстан және Қазақстан да бар.
Роғун су электр станциясының су қоймасы әлі толық салынбаған және су қысымы жеткіліксіз болғанына қарамастан, қазіргі уақытқа дейін станцияда шамамен 7 миллиард кВт·сағ электр энергиясы өндірілді. Республикада тәулігіне 45-50 миллион кВт·сағ электр энергиясы өндіріледі. Бүгінгі таңда «Роғун» гидроэлектростанциясымен өндірілген электр энергиясының құны 1,5 миллиард сомониден асады, бұл қаржы электр станциясын салуды жалғастыруға жұмсалатын болады. Ең маңыздысы, «Роғун» гидроэлектростанциясы елдің бірыңғай энергетикалық жүйесіне қосылғаны болып табылады.
Роғун ГЭС мәселесі көрші мемлекеттер арасындағы қатынастарды шиеленістірген еді. Өзбекстан бұрын ірі гидроэлектр станцияларын салуға қатысты алаңдаушылық білдірген болатын. Алайда, Өзбекстанда Шавкат Мирзияевтің билікке келуімен елдер арасындағы қарым-қатынастар жақсарды. 2023 жылы Өзбекстан Роғун ГЭС құрылысында халықаралық нормаларды сақтай отырып, қатысуға дайын екендігін мәлімдеді. Сондай-ақ Қазақстанмен 20 жыл мерзімге электр энергиясын жеткізу келісімдері жасалып, оны ұзарту мүмкіндігі қарастырылды, энергияның құны 1 кВт·сағ үшін 0,034 доллар болды. Бұл жоба Орталық Азиядағы энергетикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету тұрғысынан маңызды рөл атқарады.
Роғун ГЭС құрылысын аяқтау Тәжікстан үшін тек энергия көзі ғана емес, сонымен қатар Орталық Азиядағы экономикалық және саяси интеграцияны дамыту үшін стратегиялық мәнге ие. Алайда, жоба экологиялық қауіптерді бағалау және шешімдер қабылдау арқылы барлық аймақ елдері үшін ұзақ мерзімді қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында мұқият қарауды талап етеді.
Сариева Ботагөз Берікқызы