қаралымдар: 148 оқырман

ҚЫРҒЫЗ-РЕСЕЙ ҚАРЫМ—ҚАТЫНАСЫ: ПРЕЗИДЕНТ САДЫР ЖАПАРОВТЫҢ РЕСЕЙГЕ САПАРЫ

Жеңістің 80-жылдығына орай Мәскеуде ұйымдастырылған арнайы парадқа Қырғыз Республикасының президенті Садыр Жапаров 8-9 мамыр күндері ресми сапармен барды. Парадқа сонымен қатар, Беларусь Республикасының көшбасшысы Александр Лукашенко, Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев, Қытайдың Си Цзиньпин, Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путин, Тәжікстанның Эмомали Рахмон, Түркіменстанның басшысы Сердар Бердімұхамедов, Өзбекстан Республикасының Президенті Шавкат Мирзиеев және т.б. мемлекет басшылары мен премьер-министрлер қатысты. Салтанатты шараға 10 мыңға жуық адам қатысып, 130-дан астам әскери техника мен авиация жұмылдырылды. Жаяу колоннаға дәстүрлі түрде әр түрлі әскер түрлері мен түрлерінен тұратын полктер, батальондар мен роталар кірді. Қырғыз Республикасы Қарулы Күштері Ұлттық гвардиясының парадтық бөлімі Ресейдің бас алаңында оқу-жаттығу дайындығының деңгейін көрсетіп, елді таныстырды.

Соңғы уақыттағы екі елдің қарым-қатынасының даму динамикасына шолу жасасақ, Қырғызстан мен Ресей саяси, экономикалық, гуманитарлық және қорғаныс салаларын қамтитын екіжақты тығыз байланыстарды сақтап келеді. 2024–2025 жылдары бұл стратегиялық серіктестік белгілі бір қиындықтарға қарамастан нығая береді деген көзқарас кең таралған. Сарапшылардың көпшілігі Қырғызстан мен Ресей арасындағы қарым-қатынастар, әсіресе, энергетика, қауіпсіздік (әскери ынтымақтастық, Канттағы база), білім және еңбек миграциясы салаларында стратегиялық серіктестіктің берік іргетасына құрылғанын атап көрсетеді.

2023 жылдың қазан айында Ресей президенті Владимир Путин Бішкекке барып, Қырғызстан президенті Садыр Жапаровпен келіссөздер жүргізді. Путин Ресей мен Қырғызстан арасындағы қарым-қатынастардың сәтті дамып келе жатқанын атап өтті. Ресей Қырғызстанның жетекші сауда-экономикалық серіктестерінің бірі, өңіраралық байланыстардың да дамып келе жатқанын байқауымызға болады. Ресейдің 80-нен астам аймағы Қырғызстанның жеті облысымен өзара әрекеттеседі.

Қырғызстан премьер-министрі Ақылбек Жапаров елдер арасындағы қарым-қатынастың жоғары деңгейде екенін атап өтіп, бұған дейін қол жеткізілген келісімдерді жүзеге асырудың және екіжақты қарым-қатынастарды одан әрі дамытудың маңыздылығын атап өтті.

Қырғызстан мен Ресей арасындағы тауар айналымы 2023 жылы 37 пайызға артып, рекордтық көрсеткішке — 3,5 миллиард долларға жетті. 2024 жылдың бірінші жартыжылдығында ол тағы 17,9%-ға өсті. Ресей Қырғызстан экономикасының ең ірі инвесторы болып табылады, инвестиция үлесі 36%. Елімізде Ресейдің қатысуымен 800 кәсіпорын жұмыс істейді. 2024 жылдың қыркүйегінде өткен VI Қырғыз-Ресей экономикалық форумында жаңартылатын энергия көздерін дамыту және қуаты аз атом электр станциясын салуды қоса алғанда, ондаған миллиард рубльді құрайтын жаңа жобалар жарияланды. Ресей мен Қырғызстан бірлескен аймақтық әуе қорғаныс жүйесін құру туралы келісімге қол қойды.

Ұлттық коммуникацияларды дамыту ғылыми-зерттеу институтының зерттеуіне сәйкес, 2024 жылы Қырғызстан Ресейге деген достық рейтингінде төртінші орынды иеленді. Орыс тілі елдегі ресми мәртебесін сақтап, білім беру мен күнделікті өмірде маңызды рөл атқарады. Алайда 2025 жылы Ресейдегі қырғыз азаматтарына қатысты оқиғалар орын алып, дипломатиялық шиеленіс тудырды. Қырғызстан Сыртқы істер министрлігі наразылық білдіріп, Ресей тарапынан түсініктеме талап етті. Осыған орай, сарапшылар қарым-қатынастың бірнеше қауіптерін көрсетеді. Атап айтқанда:

Ресейге тәуелділік. Бірқатар сарапшылар (мысалы, ЕҚЫҰ академиясы мен CABAR.asia) Қырғызстанның Ресейге шамадан тыс тәуелділігі (экономика, көші-қон, энергетика) елді Ресей Федерациясындағы сыртқы экономикалық және саяси дағдарыстарға осал ететінін атап көрсетеді.

Мигранттардың имидждік тәуекелдері мен қиындықтары. Соңғы жылдары Ресейдегі қырғыз мигранттарына қатысты кемсітушілік, қатаң тексерулер мен қақтығыстар жиілеп кетті. Бұл Қырғыз Республикасындағы халықтың наразылығын және екіжақты күн тәртібіндегі шиеленісті тудыруда.

Ресей мен Қытай арасындағы тепе-теңдік. Сарапшылар Қырғызстан екі ірі держава – Ресей мен Қытай арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысып жатқанын айтады. Бұл әсіресе БРИКС, ШЫҰ және ЕАЭО контекстінде геосаяси дилемма тудырады.

Жалпы алғанда, Қырғыз-ресей қарым-қатынасына көптеген өзгермелі факторлар әсер етеді. Олардың дамуы тараптардың прагматизмді сақтау, ішкі мүдделерді есепке алу және өзгермелі әлемге бейімделу қабілетіне байланысты. Дегенмен, әлемдегі геосаяси тұрақсыздық қарым-қатынасқа түрлі әсерін тигізуі мүмкін. Украинадағы соғысқа байланысты Ресей Федерациясының халықаралық оқшаулануының күшеюі экономикалық ынтымақтастықты, мигранттарды аударуды, инвестициялық жобаларды және доллар/еуромен есеп айырысуларды қиындату қаупі бар. Қырғызстан Қытаймен, Түркиямен, ЕО елдерімен және АҚШ-пен қарым-қатынастарын дамыта отырып, көпвекторлы саясатқа ұмтылуда. Бір жаққа бейімділік екіншісіне наразылық тудыруы мүмкін.

Мухаметжан Ақбота Ерлікқызы