қаралымдар: 245 оқырман

2025 ЖЫЛҒЫ ТӘЖІКСТАН ЖӘНЕ ӨЗБЕКСТАН КӨМІР КООПЕРАЦИЯСЫ: ӨҢІРЛІК ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ӨЗАРА ТӘУЕЛДІЛІК ПЕН ОТЫН БАЛАНСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ӨЗГЕРІСТЕРІ

Кіріспе

2025 жылы Орталық Азия елдерінің энергетикалық өзара іс-қимылында маңызды тенденция байқалды: Өзбекстан іс жүзінде Тәжікстанның экспортқа шығарған көмірінің дерлік барлық көлемін сатып алды. Тәжікстан Республикасының Өнеркәсіп және жаңа технологиялар министрлігінің деректеріне сәйкес, шетелге жеткізілген көмірдің жалпы көлемі 558,7 мың тоннаны құрады, оның 99,91%-ын (558,2 мың тонна) Өзбекстан сатып алған. Бұл жағдай тек сауда динамикасын ғана емес, сонымен қатар екі елдің энергетикалық стратегияларының терең трансформациясын көрсетеді.

1. Тәжікстандағы көмір өндірісі мен экспорттың өсуі: факторлар мен шектеулер

2025 жылы Тәжікстанда 2,8 млн тоннадан астам көмір өндірілді, бұл 2024 жылмен салыстырғанда 235 мың тоннаға немесе 10%-ға көп. Өндіріс 15 кен орнында жұмыс істейтін 20 кәсіпорын арқылы жүзеге асырылды. Экспорт көлемі бір жыл ішінде 42%-ға өсіп, 558,7 мың тоннаға жетіп, шамамен 6,5 млн АҚШ доллары көлемінде валюталық түсім әкелді.

Көмірді өткізу құрылымы ішкі тұтынудың басымдығын көрсетеді: 2,27 млн тонна ел ішінде сатылды, 800 мың тонна Душанбе қаласындағы ЖЭО-2-ге жіберілді, ал шамамен 451 мың тонна халыққа сатылды. Осылайша, экспорт жалпы өндірістің 20%-дан аз бөлігін құрағанымен, дәл осы бағыт ең жоғары өсімге ие болды. Экспорт көлемінің дерлік толықтай Өзбекстанға бағытталуы екіжақты энергетикалық тәуелділіктің қалыптасып жатқанын көрсетеді.

Салада әлі де бірқатар шектеулер бар: экспорттық бағаның салыстырмалы түрде төмендігі (тоннасына шамамен 11–12 доллар), инфрақұрылымдық қиындықтар және шетелдік инвестицияларды тарту қажеттілігі. Қазіргі уақытта Ресей, Қытай, Еуропа елдері және Өзбекстан компанияларымен өндірістік қуатты кеңейту және жаңа кәсіпорындар салу бағытында («Фон-Ягноб», «Назар-Айлок») жұмыс жүргізілуде.

2. Өзбекстанның энергетикалық трансформациясы: газ тапшылығын өтейтін көмір

Тәжік көмірін сатып алу көлемінің күрт артуы Өзбекстандағы ішкі энергетикалық жағдаймен байланысты қарастырылуы тиіс. Соңғы жылдары республикада табиғи газ өндіру көлемі төмендеуде. 2019 жылы 59,4 млрд текше метр газ өндірілсе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 44,6 млрд текше метрге дейін азайды. 2025 жылдың I тоқсанында газ өндірісі жылдық есеппен тағы 2,8%-ға қысқарды.

Осындай жағдайда көмір стратегиялық ресурсқа айналып, газ өндірісінің төмендеуін өтейді. 2025 жылдың I тоқсанында елдегі көмір өндірісі 25,2%-ға өсіп, 1,2 млн тоннаға жетті. 2025–2026 жылдардағы күзгі-қысқы маусымға арналған жоспар бойынша өндірісті 10 млн тоннаға жеткізу көзделген (+15%), ал кейінгі кезеңде 11 млн тоннаға дейін арттыру жоспарлануда.

Саладағы негізгі рөлді Ангрен кен орнын игеретін «OʻZBEKKOʻMIR» АҚ («Өзбеккөмір» АҚ) атқарады. Өндірілетін көмірдің 97–99%-ы қоңыр көмірге тиесілі. Өзбекстанның дәлелденген көмір қоры шамамен 1,4–1,9 млрд тонна деп бағаланады, бұл ұзақ мерзімді ресурс базасын қамтамасыз етеді. Алайда өндірісті ұлғайту уақытты, инвестицияны және технологиялық жаңғыртуды қажет етеді. Сондықтан импорт, оның ішінде Тәжікстаннан жеткізілетін көмір, икемді энергетикалық саясаттың маңызды құралы болып отыр.

3. Нишбош жобасы және өндірісті кеңейтуге стратегиялық басымдық

Ташкент облысындағы Нишбош кен орнын игеру ерекше мәнге ие. Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёев тапсырмасына сәйкес, жобаның инвестиция көлемі 494 млн АҚШ долларына бағаланған. 2026 жылы алғашқы 1 млн тонна көмір өндіру жоспарланып отыр, ал жобалық қуатқа шыққаннан кейін жылдық өндіріс 10 млн тоннаға жетпек.

Сонымен қатар жекеменшік бизнестің үлесі артуда: 2025 жылы 16 жеке компания жұмыс істесе, 2026 жылы олардың саны 20-дан асуы мүмкін. Жеке жер қойнауын пайдаланушылар қосымша 2,5 млн тоннаға дейін көмір өндіруі тиіс. Осылайша, Тәжікстаннан импортталатын көмір өндірісті жаңғырту мен көлемді арттыру кезеңіндегі өтпелі кезеңде өтемдік құрал ретінде қызмет етеді.

4. Экономикалық логика: бәсеке емес, өзара толықтыру

Алғашқы қарағанда парадокс сияқты көрінгенімен, Өзбекстанның ірі көмір қорына ие бола тұра Тәжікстанның экспортын дерлік толық сатып алуы экономикалық тұрғыдан қисынды. Біріншіден, көлік қашықтығының қысқалығы шығындарды азайтады. Екіншіден, 558 мың тонна көлеміндегі импорт жоспарланған 10 млн тонна ішкі өндірістің шамамен 5–6%-ын ғана құрайды, яғни қосымша сипатқа ие. Үшіншіден, маусымдық сұраныс жағдайында және халық пен әлеуметтік нысандарды үздіксіз қамтамасыз ету үшін жеткізу көздерін әртараптандыру тәуекелдерді азайтады.

Тәжікстан үшін Өзбекстан дерлік монополиялық сатып алушы болып, тұрақты экспорттық арнаны қамтамасыз етеді. Бұл екі ел арасындағы экономикалық байланысты нығайтып, өңірлік интеграцияның тереңдеуіне ықпал етеді.

5. Экологиялық және құрылымдық сын-қатер: көмір және «жасыл» экономика

Өзбекстан энергетикалық балансында көмірдің үлесін арттыруда, бұл «жасыл» экономика бағытын жариялаған кезеңге сәйкес келеді. Көмір ең қолжетімді және арзан энергия көзі болғанымен, ол экологиялық шығындармен — шығарындылар, күл үйінділері және жер деградациясымен қатар жүреді.

Ұзақ мерзімді перспективада көмірді толықтай баламалы энергия көздерімен алмастыру қиын, бірақ өндіру мен қайта өңдеу технологияларын жаңғырту, сондай-ақ көмір химиясын дамыту, соның ішінде «Узкимёсаноат» жобалары арқылы терең өңдеу саланың құрылымын өзгертуі мүмкін. Осылайша, көмір кооперациясының өсуі қазіргі кезеңде климаттық басымдыққа қарағанда энергетикалық қауіпсіздіктің алдыңғы орында екенін көрсетеді.

Қорытынды

2025 жылы Өзбекстанның Тәжікстан экспорттық көмірінің басым бөлігін сатып алуы кездейсоқ оқиға емес, өңірлік энергетикалық стратегиялардың кең ауқымды трансформациясының көрінісі болып табылады.

Тәжікстан үшін бұл — өндіріс пен экспорттық табыстың өсуі, Өзбекстанның негізгі сауда серіктесі ретінде орнығуы және салаға инвестиция тартудың күшеюі.

Өзбекстан үшін бұл — газ өндірісінің төмендеуін өтейтін құрал, жылыту маусымында энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін элемент және ішкі өндірісті кеңейту мен жаңғырту кезеңіндегі уақытша шешім.

Жалпы алғанда, бұл үрдіс Орталық Азияда көмірдің стратегиялық мәнін сақтай отырып, жаңа энергетикалық өзара тәуелділік моделін қалыптастыруда. Орта мерзімді перспективада Нишбош сияқты жобалардың толық қуатқа шығуы және саланың одан әрі ырықтандырылуы нәтижесінде Өзбекстанның импортқа тәуелділігі төмендеуі мүмкін. Алайда 2025 жыл екі ел арасындағы көмір кооперациясының жаңа, прагматикалық әрі өзара тиімді деңгейге көтерілген кезеңі ретінде есте қалады.


Апсаттарова Гулзада Абдусагатовна