қаралымдар: 211 оқырман

АЗАТТЫҚ РАДИОСЫНЫҢ БОЛАШАҒЫ: ОРТАЛЫҚ АЗИЯ МЕН ТҮРІКМЕНСТАНДАҒЫ СӨЗ БОСТАНДЫҒЫНА ТӨНГЕН ҚАУІП

14 наурызда АҚШ президенті Дональд Трамп жеті федералды агенттіктерді, соның ішінде «Азат Еуропа/Азаттық» радиосы, «Америка дауысы» және басқа да бірнеше бұқаралық ақпарат құралдарын қадағалайтын АҚШ-тың Жаһандық медиа агенттігі (USAGM) қызметін қысқарту туралы жарлыққа қол қойды. Жеті күн ішінде әрбір агенттік басшысы президенттік бюджет кеңесіне Трамптың бұйрығына сәйкестігін растайтын және агенттіктің қандай құрамдас бөліктері немесе функциялары «заң бойынша міндетті және қаншалықты дәрежеде» екенін түсіндіретін есеп беруі керек. Бұл шешім 50-ге жуық тілде хабар тарататын медиакорпорацияның жұмысына қауіп төндіріп, Азаттық радиосын қаржыландыруды тоқтатуға әкелуі мүмкін.

Жарлық шыққаннан кейін бірнеше сағат өткен соң, BBC News-тің бұрынғы тілшісі, журналист Тара Палмери USAGM-ге Конгресс мақұлдаған "Азат Еуропа/Азаттық радиосын (RFE/RL) қаржыландыру гранты тоқтатылды деген хат жариялады. Хатқа Кери Лейк қол қойды, ол өзін Бас директордың міндетін атқарушы (USAGM) өкілеттіктері бар аға кеңесші ретінде көрсетті.

RFE/RL президенті және бас директоры Стивен Капус: "Азат Еуропа/Азаттық радиосы гранттық келісімнің күшін жоюы, 75 жыл бойы жұмыс істегеннен кейін RFE/RL-дің жабылуы Американың жауларына үлкен сыйлық болады", – деді.

Халықаралық ұйымдар, саясаткерлер мен сарапшылар «Азат Еуропа/Азаттық» радиосы медиакорпорациясына және олардың өмір сүруіне қауіп төніп тұрған американдық басқа да БАҚ-ты қолдап отыр. Аймақтағы көптеген құқық қорғаушылар, тәуелсіз БАҚ өкілдері және зерттеу қауымдастығының мүшелері Азаттықтың Орталық Азия қызметтерімен ынтымақтастығын білдірді.

«Азаттық» радиосы өз қызметін тоқтатса, елде билікке «заң мен тәртіп диктатурасы» келеді. Бұл отызға жуық саяси тұтқынның қазіргі шарасыз жағдайы жақын арада бүкіл қазақстандық қоғамға әсер ететінін білдіреді. «Мүмкін сонда біз ел болып сөз бостандығының қадірін түсінетін шығармыз», - деп жазды қазақстандық саясаттанушы Шалқар Нұрсейітов.

«Өзбекстан азаматшасы және авторитарлық елдерде өмір сүрген адам ретінде айта аламын: "Азаттық радиосы" әрдайым шындыққа апаратын терезе болды. Өзбекстанда мемлекеттік БАҚ жылдар бойы елдегі әл-ауқат пен гүлдену туралы айтумен шектелсе, 2005 жылы Әндіжан оқиғасы туралы дәл "Озодлик радиосы" хабарлады, Каримов режимінің қылмыстарын зерттеді және Мирзиёев отбасы арасындағы жемқорлықты әшкерелеуді жалғастырып келеді. Ақпарат қатаң бақыланатын елде "Озодлик радиосы" әлі күнге дейін болып жатқан оқиғалардың шынайы бейнесін көрсететін басты ақпарат көзі болып отыр», — деп мәлімдеді өзбек саясаттанушысы Ғалия Ибрагимова.

"Халықаралық стандарттарға сай келетін қырғыз тіліндегі хабарлар қанша медианы ұсынады? Мұндай ұйымдар бір күнде құрылмайды. Ал халықаралық оқиғаларды кім қамтиды? Енді біз әлемді өтірік арқылы көре аламыз ба? Енді, егер (Азаттық) жабылса, біз бүйірімізге жатып, ішкі және сыртқы үгіт-насихатқа қанық боламыз. Кім жеңеді?"- деп атап өтті Қырғызстаннан келген саясаттанушы Руслан Ақматбек.

"Озоди радиосы мен Американың дауыстары" журналистері өздерін табады. Олар талантты және қабілетті. Қазір бұл өте қиын болады, бірақ уақыт өте келе босатылады. Мен мұны нақты айтып отырмын, өйткені бір ай бұрын Мен де сол жағдайды бастан өткердім. Тәжікстандағы барлық адамдардың жағдайы одан да жаман болады", - деді Тәжікстаннан келген медиа сыншы Лилия Гайсина.

Өз кезегінде Халықаралық баспасөз институты (IPI) Трамп әкімшілігінің «Америка дауысы», «Азат Еуропа/Азаттық» және «Азат Азия» радиоларының тиімді таралуын шектеу туралы шешімін айыптады. IPI бұл қадам бүкіл әлемдегі автократиялық режимдердің мүмкіндіктерін кеңейтіп, миллиондаған адамды балама әрі сенімді жаңалықтар мен ақпарат көздерінен айыруы мүмкін деп санайды. IPI атқарушы директоры Скотт Гриффен: "Бұл шешім авторитарлық мемлекеттерде өмір сүретін миллиондаған адамның цензураны айналып өтіп, балама ақпарат көздеріне қол жеткізу қабілетіне айтарлықтай кері әсер етеді", — деп мәлімдеді. Ұйым АҚШ үкіметін бұл шешімнен бас тартуға, сондай-ақ БАҚ қызметі мен қызметкерлерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге шақырды.

Журналистерді қорғау комитеті де (CPJ) Трамптың бұйрығын айыптады. Нью-Йоркте орналасқан ұйым «Америка дауысының» мыңнан астам қызметкері жұмысын тоқтатуға мәжбүр болғанын еске салады, бұл бүкіл әлем бойынша миллиондаған адамдарды тәуелсіз хабар тарату мүмкіндігінен айыру қаупін төндіреді.

Еуропа Одағының Сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғарғы өкілі Кая Каллас Америка Құрама Штаттарының Азаттық радиосын қаржыландыруды тоқтататыны туралы хабарды қайғылы хабар деп атап, бұл ақпарат құралының «демократияның шамшырағы» екенін атап өтті. «Қазіргі мәселе: АҚШ кетіп жатқан бос орынды толтыру үшін біз өз қаржымызбен келе аламыз ба? «Бұл сұраққа жауап автоматты түрде болмайды», - деді Каллас 17 наурызда, блок қолдаудың ықтимал нұсқаларын қарастыратынын айтты.

24 наурызда АҚШ сотында "Азат Еуропа/Азаттық радиосының" Америка Құрама Штаттарының Жаһандық БАҚ агенттігіне (USAGM) қарсы шағымы бойынша тыңдау өтеді.Компания Конгресс бөлген қаражаттың кешіктірілуінен туындаған «қалпына келтірілмейтін залалды» болдырмау үшін қаржыландыруды дереу қалпына келтіруді талап етуде. Колумбия округінің аудандық сотында істі қарау жергілікті уақыт бойынша сағат 14:00-де басталады деп жоспарланған.

Азаттық радиосы USAGM-дан 1 наурыз бен 15 наурыз аралығында қаржыландыруды жабу үшін 7,5 миллион долларды дереу бөлуді талап етуде. Сондай-ақ, компания 30 қыркүйекте аяқталатын 2025 қаржы жылы үшін толық көлемде қаржыландыру алуға ниетті. Бұл мәселеге қатысты негізгі сот процесі сәуір айының ортасына жоспарланған.

Жалпы айтқанда Азаттық радиосы – АҚШ-тың Жаһандық БАҚ агенттігі арқылы Конгресс грантымен қаржыландырылатын тәуелсіз америкалық медиа корпорация. Ол 23 елге, соның ішінде Түрікменстан мен Орталық Азияның басқа да мемлекеттеріне 27 тілде ақпарат таратады. Аталған медиа корпорация Орталық Азия мен басқа да авторитарлық елдердегі азаматтар үшін маңызды ақпарат көзі саналады. Әсіресе, Түрікменстанда баламалы ақпараттың шектеулі екенін ескерсек, «Азаттық» радиосының жабылуы қоғамдағы сөз бостандығына кері әсер етуі мүмкін. Түрікменстан үшін бұл бірнеше баламалы ақпарат көздерінің бірінің ықтимал жоғалуын білдіреді. Толық цензура, шетелдік БАҚ-қа тосқауыл қою және интернетті қатаң бақылау жағдайында да, «Азаттық» радиосы түрікмен азаматтары үшін ел мен әлем туралы жаңалықтар беретін маңызды ресурс болып қала берді. Түрікменстан билігі Азат Еуропа/Азаттық радиосымен байланысы бар журналистердің жұмысын тоқтатуға бірнеше рет әрекеттенді, бірақ телеарна маңызды оқиғаларды көрсетуді жалғастырды. Егер бұл медиа корпорацияның қызметі тоқтатылса, Түрікменстандағы тәуелсіз ақпараттың қолжетімділігі одан әрі шектеліп, елдегі ақпараттық оқшаулану тереңдей түсуі мүмкін. Нәтижесінде, Түрікменстан қоғамындағы сөз бостандығы мен демократиялық процестердің дамуына кері әсер етуі мүмкін.

Байсалбек Олжас Айтжанұлы