ПАРЛАМЕНТТІК САЙЛАУ ТӘЖІКСТАНДА: ДЕМОКРАТИЯ ИЛЛЮЗИЯСЫ МА, ӘЛДЕ РЕФОРМАЛАРҒА ҚАДАМ БА?
2025 жылғы 2 наурызда Тәжікстанда парламенттік сайлау өтеді, оның нәтижесінде төменгі палатаға (Маджлиси намояндагон) 63 депутат сайланады. Сайлау аралас жүйе бойынша өтеді: 41 депутат бір мандатты округтерден, ал 22 – партиялық тізім бойынша сайланады. Дегенмен, билеуші партия дәстүрлі түрде орындардың басым бөлігін иемденетін елде еркін және әділ сайлаулардан үміт күтуге бола ма?
Қазіргі уақытта парламенттің басым бөлігін Тәжікстанның Халықтық-демократиялық партиясы (ХДПТ) басқарады, оның төрағасы - президент Эмомали Рахмон. Қазіргі парламент құрамындағы 63 орынның 47-сі ХДПТ-ға тиесілі, ал қалған орындар үкіметке адал партиялар арасында бөлінген. Демократиялық партияның жалғыз өкілі Саиджафар Усмонзода жақында мемлекеттік төңкеріс жасауға әрекеттенді деген айыппен 27 жылға бас бостандығынан айырылды.
Тәжікстанның Социал-демократиялық партиясы жалғыз оппозициялық күш болып саналса да, сайлауға қатысу туралы өтініш бермеген.
Дегенмен, Тәжікстан сайлауды бақылау үшін 26 ел мен бірнеше халықаралық ұйымдарды шақырды. Алайда, сайлаудың демократиялық сипатын бағалаудың негізгі құрылымы – ЕҚЫҰ-ның Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюросы бұл жолы сайлауға қатыспайды, өйткені Тәжікстан билігі оны аккредитациялаудан бас тартты.
ЕҚЫҰ орнына бұл процесті ТМД өкілдері бақылайды, олар әдетте бейтарап позицияны ұстанады және сайлаудың заңдылығын күмән тудырмайды. Осылайша, халықаралық бақылау әділдікті қамтамасыз етуден гөрі формальды рөл атқарады.
Орталық Азияда да, Тәжікстанда да сайлау процесінің негізгі мәселелері сақталып отыр. Нақты бәсекелестіктің жоқтығы басты мәселе болып табылады, өйткені көптеген партиялар биліктің саясатын қолдайды немесе мүлде сайлауға қатыспайды. Сондай-ақ, әкімшілік ресурстарды пайдалану кең таралған, билік сайлаушыларға, әсіресе мемлекеттік қызметкерлер мен студенттерге қажетті нәтижені қамтамасыз ету мақсатында қысым жасайды. Сайлау барысы жабық сипатқа ие, ал тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары мен құқық қорғау ұйымдары репрессияларға ұшырайды, сөз бостандығы бақылауда.
Орталық Азияда, атап айтқанда Тәжікстанда еркін сайлау өткізу мүмкін бе? Аймақтағы саяси жағдай билікті растау құралы ретінде қызмет ететін авторитарлық басқару үлгілерінің басымдылығын көрсетіп отыр, бұл шынайы саяси өзгерістердің болмауына әкеледі.
Нағыз демократиялық сайлау өткізу үшін оппозициялық партияларға сайлауға тең дәрежеде қатысу құқығын және халықаралық тәуелсіз бақылаушылардың сайлауға қатысуын қамтамасыз ету қажет. Бұл шарттар орындалмайынша, Тәжікстанда сайлау демократияландырылды деп айтуға әлі ерте.
2025 жылғы 2 наурызда өтетін сайлау, ең алдымен, Тәжікстанның саяси жүйесіне айтарлықтай өзгерістер әкелмейді. Билік партиясы парламенттегі бақылауын сақтап қалады, бірақ болашақта тәуелсіз бақылаушылар мен шынайы оппозицияның бұл процесті шынайы бәсекелестікке негіздейтініне сенеміз.
Сариева Ботагөз Берікқызы