қаралымдар: 324 оқырман

ТАШКЕНТ ҚАЛАСЫНДАҒЫ АУА ЛАСТАНУЫ: КӨЛЕМІ, СЕБЕПТЕРІ ЖӘНЕ ШЕШУ ЖОЛДАРЫ

Ғаламдық климаттық тұрақсыздық жағдайында ауа сапасы мәселесі тек экологиялық ғана емес, сонымен қатар халықаралық-саяси маңызға да ие болуда. Бұл мақалада Ташкент қаласындағы ауа ластануының көлемі, оның ішкі және сыртқы салдары, сондай-ақ Өзбекстан мемлекеті үшін екіжақты және көпжақты ынтымақтастық аясында қолжетімді құралдар мен тетіктер қарастырылады. Талдау ашық дереккөздерге (IQAir, Дүниежүзілік банк, ДДСҰ), халықаралық келісімдерге және Орталық Азия елдерінің тәжірибесіне сүйенеді. Өзбекстанның жаһандық экологиялық бастамаларға бірігуі және экологиялық дипломатияны орнықты даму мен елдің жағымды халықаралық бейнесін қалыптастыру құралы ретінде дамыту қажеттігі атап өтіледі.

Атмосфералық ауаның сапасы — қазіргі әлемдегі экологиялық және әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды көрсеткіштерінің бірі. Климаттық және геосаяси тұрғыдан белсенді аймақта орналасқан Ташкент қаласы үшін ауа ластануы мәселесі ұлттық шеңберден шығып, халықаралық қауіпсіздік, аймақтық ынтымақтастық және сыртқы саяси ұстаным мәселелеріне тікелей әсер етеді.

Соңғы жылдары Өзбекстан астанасы халықаралық рейтингтерде ең ластанған мегаполистердің бірі ретінде тұрақты түрде аталып жүр. IQAir-дің 2024 жылғы мәліметтері бойынша, Азиядағы ең өнеркәсіптік және халық тығыз орналасқан қалалармен салыстырмалы деңгейде Ташкент қаласындағы PM2.5 бөлшектерінің концентрациясы қыс мезгілдерінде ДДСҰ белгілеген нормадан 6–8 есе артық. Бұл жағдай тек ішкі реформаларды ғана емес, сонымен қатар сыртқы саяси және институционалдық шараларды қабылдауды талап етеді.

Ластанудың көлемі мен құрылымы

2024 жылы жарияланған Дүниежүзілік банк пен Өзбекстан Республикасының Экология министрлігінің есебіне сәйкес, Ташкенттегі ауа ластануының негізгі көздері мыналар болып табылады:

-Жеке сектордағы тұрмыстық жылыту (шамамен 45%);

-Автокөліктер (шамамен 25%);

-Құрылыс және өндірістік шаң;

-Орман алқаптарының жеткіліксіздігі және урбанизация;

-Тұманның жиналуына ықпал ететін климаттық ерекшеліктер.

Температуралық инверсия кезеңдерінде қала атмосфералық ауаның қозғалысынан оқшауланып, зиянды заттар төменгі ауа қабаттарында шоғырланады.

Салдары: ұлттық және халықаралық аспектілер

Ауа ластануы халық денсаулығына және ел экономикасына айтарлықтай кері әсер етеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, Өзбекстанда жыл сайын шамамен 3 000 адамның мезгілінен бұрын қайтыс болуы ауадағы зиянды заттардың әсерінен орын алады. Дүниежүзілік банк бұл мәселеден туындайтын экономикалық шығындарды ЖІӨ-нің шамамен 1%-ы деңгейінде бағалап отыр.

Бұл мәселенің салдары тек ұлттық шеңбермен шектелмейді. Трансшекаралық ластану жағдайында Ташкенттегі экологиялық жағдай көршілес мемлекеттерге де әсер етуі мүмкін. Бұл, әсіресе, Орталық Азия аймағының табиғи осалдығын ескере отырып, аса маңызды. Мұндай жағдайлар өңірлік үйлестіруді және Аралды құтқару халықаралық қоры (IFAS), БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасы (UNEP) және БҰҰ Тұрақты даму мақсаттарының 13-мақсаты (Климаттың өзгеруіне қарсы күрес) сияқты алаңдардағы ынтымақтастықты талап етеді.

Халықаралық құқықтық аспектілер

Қазіргі таңда Өзбекстан атмосфера сапасын тікелей реттейтін негізгі халықаралық келісімдерге, мысалы, Париж келісімінің климаттық-атмосфералық бағытына қатыспайды. Дегенмен, республика БҰҰ Климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенциясы (UNFCCC) аясында жалпы климаттық бастамаларға белсенді қатысуда және ұлттық заңнаманы халықаралық стандарттарға үйлестіру шараларын қабылдауда.

Сыртқы саясат аясындағы шешім жолдары

Жаһандық экологиялық өзара тәуелділік жағдайында Өзбекстан үшін экологиялық дипломатияны дамыту аса маңызды. Бұл бағыттар мыналарды қамтиды:

-Трансшекаралық ластануды бақылау бойынша көршілес елдермен екіжақты және көпжақты келісімдер жасасу;

-Clean Air Asia және Global Air Quality Platform сияқты халықаралық экологиялық бастамаларға белсенді қатысу;

-Халықаралық климаттық қорлар (GCF, CIF) арқылы «жасыл» инфрақұрылым жобаларын қаржыландыру;

-ДДСҰ, Дүниежүзілік банк және Ислам ынтымақтастығы ұйымы (ОИС) сияқты ұйымдармен ынтымақтастық арқылы экологиялық жауапты мемлекет бейнесін қалыптастыру.

Сонымен қатар, экологиялық мәселелер қазіргі таңда сауда, инвестиция және гуманитарлық ынтымақтастық салаларындағы келіссөздердің маңызды бөлігіне айналуда. Сол себепті, экология күн тәртібі Өзбекстанның сыртқы саяси стратегиясының ажырамас құрамдас бөлігі болуы тиіс.

Қорытынды

Ташкент қаласындағы ауа ластануы – бұл ел ішіндегі әлеуметтік тұрақтылық пен халықаралық аренадағы беделге әсер ететін кешенді мәселе. Бұл түйткілді тиімді шешу үшін ұлттық деңгейдегі реформалармен қатар халықаралық реттеу тетіктеріне белсенді қатысу қажет. Экологиялық дипломатияны дамыту, халықаралық стандарттарға сәйкестену және жаһандық климаттық бастамаларға қатысу Өзбекстанның жауапты халықаралық әріптес ретіндегі мүдделерін ілгерілетудің негізгі бағыттары болып табылады.

Апсаттарова Гулзада Абдусагатовна

 «Central Asian Dream» жобасының 

 Өзбекстан бойынша сарапшысы