қаралымдар: 182 оқырман

ТҮРІКМЕНСТАН ОҢТҮСТІК ЕУРАЗИЯЛЫҚ КӨЛІК ДӘЛІЗІНІҢ НЕГІЗГІ ТРАНЗИТТІК ТОРАБЫ РЕТІНДЕ

«Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясында еуразиялық байланыстың оңтүстік тармағының қалыптасуы өзара бірін-бірі толықтыратын көлік жобаларының жиынтығы арқылы көрініс табуда, оларда Түрікменстан негізгі транзиттік рөл атқара бастады. Тарихи тұрғыдан ресейлік инфрақұрылымға сүйенетін солтүстік бағытқа қарағанда, оңтүстік бағыт теміржол және автомобиль жеткізу құралдарын біріктіретін Қытай – Орталық Азия – Иран – Түркия – Еуропа құрлықтық дәлізінің баламалы конфигурациясы ретінде құрылуда.

Бұл архитектураның бірінші құрылымдық элементі ретінде 2024 жылы іске қосылған Қытай–Қазақстан–Түрікменстан–Иран сынақ контейнерлік бағыты алға шығады. Оның практикалық жүзеге асырылуы (Сиань – Алтынкөл – Болашақ – Этрек – Тегеран) жеткізу мерзімін 15 тәулікке дейін қысқарту мүмкіндігін және төрт мемлекеттің теміржол әкімшіліктері арасындағы тарифтік және графиктік келісімдердің институционалдануын көрсетті. Бұл конфигурациядағы негізгі торап Этрек шекаралық терминалы болып табылады, мұнда кең (1520 мм) және стандартты (1435 мм) табанды теміржол арасында контейнерлерді қайта тиеу жүзеге асырылады. Осылайша, Түрікменстан посткеңестік және Таяу Шығыс кеңістіктерінің теміржол жүйелерінің өзара іс-қимылын қамтамасыз ете отырып, технологиялық және логистикалық «шлюз» функциясын атқарады. Бұл бағыт Транссібір магистралы (Trans-Siberian Railway) арқылы өтетін солтүстік дәлізге тәуелділікті азайтып, Қытай–Иран арасындағы тұрақты құрлықтық байланысты қалыптастырады.

Екінші компонент - оңтүстік бағытты құрылымдық тұрғыдан кеңейтетін Қытай-Қырғызстан-Өзбекстан (ҚҚӨ) жобасы. Андижанда аяқталатын бұл желі Иран мен Түркияға шығу үшін объективті түрде Түркменстан аумағы арқылы батысқа қарай жалғасуды талап етеді. Қытайлық және түркмендік теміржол құрылымдары арасындағы меморандумдарға қол қойылуы мұндай ұзартудың стратегиялық тұрғыдан сөзсіз екенін түсінуді айғақтайды. Бұл конфигурацияда Түрікменстан шеткері мемлекеттен Ферғана алқабы мен ирандық бағыт арасындағы орталық транзиттік көпірге айналады. Геоэкономикалық тиімділік Қытай–Еуропа бағытында солтүстік баламалардан айтарлықтай (шамамен 3–4 мың шақырымға) қысқа жолдың жасалуында, бұл геосаяси турбуленттілік жағдайында логистикалық тізбектердің төзімділігін нығайтады.

Үшінші элемент ретінде Чжэнчжоу мен Ашхабад арасында TIR жүйесі бойынша тікелей автомобиль қатынасының іске қосылуы алға шығады. Қазақстан мен Өзбекстан арқылы өтетін тоғыз күндік бағыт көлік байланысының институционалдық әртараптандырылуын көрсетеді: теміржол өлшеміне транзакциялық шығындарды азайтуды және жеделдетілген кедендік әкімшілендіруді қамтамасыз ететін икемді автокөлік арнасы қосылады. Түрікменстан үшін бұл тек транзиттік ағындардың өсуі ғана емес, сонымен қатар теміржол мен автомобиль көлігі бірін-бірі толықтыратын мультимодальді логистикалық тізбектерге интеграциялануды білдіреді.

Жиынтығында бұл үш кейс нүктелі инфрақұрылымдық жобалардан Еуразияның кешенді оңтүстік көлік доғасының қалыптасуына көшуді көрсетеді. Түрікменстан бұл архитектурада үш функцияны атқарады: (1) Орталық Азия мен Иран арасындағы транзиттік хаб; (2) әртүрлі теміржол табаны стандарттарын түйістірудің технологиялық торабы; (3) тасымалдарды тарифтік және графиктік үйлестіруді әзірлеудегі институционалдық серіктес. Осылайша, еуразиялық байланыстың оңтүстік тармағы тұрақты инфрақұрылымдық және нормативтік негізге ие болады, ал Түрікменстан транзиттік географиялық кеңістіктен Орталық Азияның логистикалық конфигурациясының белсенді сәулетшісіне айналып, өңірлік көлік жүйесіндегі өз субъектілігін күшейтеді.

Қорытындылай келе, үш өзара байланысты көлік жобасын талдау – Қытай–Қазақстан– Түрікменстан–Иран контейнерлік бағыты, Түрікменстан арқылы ұзартылу перспективасы бар Қытай–Қырғызстан–Өзбекстан теміржолы және TIR жүйесі бойынша Чжэнчжоу–Ашхабад тікелей автомобиль қатынасы – Түрікменстанның еуразиялық байланыстың оңтүстік тармағының стратегиялық транзиттік хабына айналып жатқанын көрсетеді. Оның географиялық орналасуы, дамыған инфрақұрылымы және әртүрлі теміржол табаны стандарттарын интеграциялау қабілеті елді Қытай, Орталық Азия, Иран, Түркия және Еуропа арасындағы мультимодальді логистикалық тізбектердің шешуші түйініне айналдырады. Түрікменстанның бағыттарды институционалдық және технологиялық рәсімдеуге белсенді қатысуы жеткізу уақытын қысқартуды, логистикалық шығындарды азайтуды және көлік дәліздерінің сенімділігін арттыруды қамтамасыз етеді. Осылайша, Түрікменстан Еуразиядағы өзінің транзиттік рөлін нығайтып қана қоймай, «Бір белдеу, бір жол» бастамасының одан әрі дамуына және аймақтың экономикалық және геосаяси байланысын нығайтуға ықпал ететін инфрақұрылымдық және көлік жобаларының интеграторы ретінде айтарлықтай аймақтық субъектілікке ие болады.


Қыдырбек Фарангис Алматбекқызы