қаралымдар: 342 оқырман

ТҮРКІ МЕМЛЕКЕТТЕРІ ҰЙЫМЫ: СИМВОЛИЗМНЕН ПРАГМАТИКАЛЫҚ ЫҚПАЛДАСТЫҚҚА КӨШУ

Түркі мемлекеттері ұйымы түркі тілдес елдер арасындағы саяси, экономикалық және мәдени ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған халықаралық құрылым болып табылады. Ұйымның пайда болу негізі ретінде ортақ тарихи-мәдени код алға тартылды. Алайда бұл рухани бірлік өздігінен прагматикалық ынтымақтастықты қамтамасыз етуге жеткіліксіз. Қазіргі таңда мүше елдер символикалық риторикадан арыла отырып, нақты экономикалық, логистикалық және технологиялық жобаларды жүзеге асыруға көңіл бөлуі қажет.

Ұйымның түпкі негізін түркі халықтарының ортақ тарихи-мәдени мұрасы құрайды. Түркі тілдес елдердің дәстүрлері, тілі мен мәдениеті ұқсас болғандықтан рухани байланыс жоғары деңгейде қалыптасты. ХХ ғасырдың соңында тәуелсіздікке ие болған түркі елдері «түркі әлемі» идеясы арқылы қайтадан ынтымақтастыққа ұмтылуға кірісті. Осы үрдіс нәтижесінде 2009 жылы Нахичеван келісіміне қол қойылды. Дегенмен, ортақ мәдени-тарихи код негізінде қалыптасқан символдық бірлік өздігінен прагматикалық ықпалдастыққа көшуді білдірмейді. Бұл мәдени және идеологиялық жақындық жағдайды жақсартудың әлеуетті мүмкіндігі болса да, іс жүзінде елдердің экономикалық мүдделері мен сыртқы саясаты әртүрлі. Сондықтан ұйымның бірлігіне тән сөздер мен көрнекі іс-шаралар (форумдар, саммиттер, рәміздер) көбіне символдық мәнге ие болып қала береді. Ал нақты интеграция бұл идеяларды нақты істерге айналдыруға байланысты.

Түркі мемлекеттері ұйымында алғашқы жылдары негізінен мәдени іс-шаралар мен декларациялар басым болды. Алайда ұйымның келешегі нақты экономикалық және инфрақұрылымдық жобаларға байланысты. Енді мүше елдер символдық риторикадан нақты іс-қимылдарға бет бұруы қажет. Бұл ынтымақтастықтың негізгі бағыттары – ортақ сауда мен инвестиция жобалары, логистикалық инфрақұрылымды дамыту, технология мен білім саласындағы әріптестік. Мысалы, Қытай мен Еуропаны байланыстыратын транзиттік дәліздер, ортақ ғылыми кластерлер мен инновациялық хабтар құру, ауыл шаруашылығы және энергетикада бірлескен кәсіпорындар ашу. Егер нақты жобалар жүзеге аспайтын болса, ұйым өз беделін жоғалту қаупіне ұшырайды.

Қазақстан мен Түркия – Түркі мемлекеттері ұйымындағы негізгі ойыншылар. Екі ел де ұйымның идеологиялық негізін қалыптастыруға және ынтымақтастықты алға жылжытуға айрықша үлес қосады. Алайда олардың мүдделері мен саяси ырғағы әртүрлі. Түркия ел ішінде белсенді әрі батыл сыртқы саясат жүргізеді, түркі ынтымақтастығына ауқымды экономикалық және мәдени жобалар арнап, жетекшілік етуге ұмтылады. Бұл Түркияның аймақтық амбицияларымен, соның ішінде Еуропа, Кавказ, Орта Азия және Орталық Шығысқа ықпалын кеңейтуге деген талпыныстарымен байланысты. Қазақстан болса, көпвекторлы сыртқы саясат ұстанып, бейтараптық пен прагматизмді алдыңғы орынға қояды. Елдің ұлттық және экономикалық мүдделері бұл саясаттың негізін құрайды. Сондықтан Қазақстанның Түркі ынтымақтастығына қатысуы стратегиялық таңдау сипатында. Ол ұйым аясындағы жобаларды басқа ірі серіктестерімен арадағы теңгерімді сақтай отырып таңдап жүзеге асырады. Қазақстан Түркиямен ынтымақтастықты қолдай отырып, бұл процестің Ресей, Қытай, ЕО сияқты өзге бағыттармен қайшылыққа түспеуін қалайды.

Қазақстан үшін сыртқы саясаттағы басты ұстаным – прагматизм, бейтараптық және теңгерімді көпвекторлы бағыт. Ел халықаралық бастамаларды алғашында ұлттық мүддесін басшылыққа ала отырып қарайды, сондықтан Түркі ынтымақтастығы да таңдамалы сипат алады. Бұл дегеніміз, Қазақстан тек өзіне тиімді әрі қауіпсіз болған жобаларға ғана қатысады. Атап айтқанда, ол Ресей, Қытай және Батыс елдерімен тең қарым-қатынасты сақтай отырып, ұлттық қауіпсіздігі мен экономикалық мүддесін ұтымды түрде қорғайды.

Осы себепті Түркі мемлекеттері ұйымындағы интеграциялық қадамдар Қазақстанның көпвекторлы бағытын бұзбайтындай түрде қарастырылуы қажет.

Ұйымның болашағы нақты институционалдық механизмдер мен тиімді платформалар құруға тікелей байланысты. Қазіргі кезде Түркі мемлекеттері ұйымының құрылымы негізінен жыл сайынғы саммиттер мен үкіметаралық кездесулерден тұрады. Бұл формат рухани бірлікті көрсетуге мүмкіндік бергенімен, практикалық мәселелерді шешуде жеткіліксіз болып отыр. Сондықтан ұйымның ықпалын арттыру және тұрақты ынтымақтастықты қамтамасыз ету үшін келесі бағыттар бойынша жұмыс істеу қажет: тұрақты басқару органдары мен жұмыс топтарын қалыптастыру, ортақ қаржы-қор құру, экономикалық және ғылыми кластерлер ашу. Бұл бағытта Қазақстан тек саяси емес, нақты экономикалық мәні бар, ұзақмерзімді пайда әкелетін жобаларды қолдауға мүдделі.

Интеграция – декларациялармен емес, институционалдық мазмұнмен өлшенуі тиіс.

Қорытындылай келе, Түркі мемлекеттері ұйымы – әлеуеті жоғары, бірақ саяси риторикадан нақты нәтижеге көшуге тиіс құрылым. Қазақстан бұл үдерісте прагматизм мен тәуелсіз саяси бағытын сақтай отырып, өз мүддесіне сай бастамаларды іріктеп қолдауы қажет. Түркі бірлігі – символ ғана емес, тиімді құралға айналуы үшін нақты мазмұн мен теңгерімді серіктестік қажет.

Тұралин Есенғазы Мұхаметжанұлы